Sessizliğin perdesini yırtan sesler

Yusuf Nazım
T24 | 10 Mart 2026

Sessizlik hiçbir zaman nötr değildir. O, çoğu zaman zalimin yanında, mağdurun karşısında duran görünmez bir tercihtir.

İşte bu yüzden sesler önemlidir. Şakıyarak öten kuş, çağlayarak akan su, hışırdayarak savrulan yaprak… Her bir ses, bir var oluş, sessizliğe karşı bir direniştir, yokluğu delip geçen bir varoluş çığlığıdır. İnce, naif, kalın, hoş, gürültülü; coşkulu, gülen, eğlenceli, ağlayan, yalvaran; öten, şakıyan, hışırdayan… Her ses, insanın dünyaya açtığı bir pencere, ruhun kendini göstermesi, korkuya karşı durmasıdır.

Doğadaki devinimin en güçlü işareti: tüm seslerin yok olduğu bir sessizlik düşünelim. Bireyi, toplumu kuşatan; benliği esir alan. Bütün seslerin parçalandığı, mutlak, yalın, ölümcül bir sessizlik...

Sessizliğin perdesi kalındır. Kolay yırtılmaz. İnsan bazen sesini yutar, içine kapanır, sessizleşir; insan olmaktan uzaklaşır. Ya bedel ödemek istemediği için, ya korkudan, ya çaresizlikten…

Susmak insana dairdir; ama kötüdür. Dilini koparmak, ruhunu kanatmak, korkuya teslim olmak demektir. Bir toplumun susması ise en kötüsüdür.

İnsanın en yaşamsal refleksini yitirmesi kalbinin yavaşlaması, derin bir hiçliğe savrulması demektir.

İşte o anlarda kimi sesler direnir. Sessizliğe meydan okuyan bir çığlık, yaşayanın, direnenin, unutmayanın işareti olur.

Jean-Paul Sartre: Vicdanın ödülü reddeden sesi

Jean-Paul Sartre

Ünlü Fransız filozof, 1964’te kendisine verilen Nobel Edebiyat Ödülü’nü reddeder. Gerekçesi yalnızca kişisel bir tercih değildir; entelektüelin iktidar ve kurumlar karşısında bağımsız kalması gerektiğini savunur.

Ayrıca Cezayir Savaşı sırasında Fransa’nın sömürgeci politikalarına açıkça karşı çıkar, bildiriler yayımlar, yargılanmayı göze alır. Sartre’ın tutumu, “entelektüel konforu” değil, tarihsel sorumluluğu seçmenin sembolü olarak sessizliğin perdesini yırtar.

Émile Zola: Devletin zırhına çarpan bir söz

Émile Zola

Dünya edebiyatının en ünlü yazarlarından Zola,1898’de yayımladığı “J’Accuse…!” (Suçluyorum!) başlıklı açık mektupla, Dreyfus Davası’ndaki devlet destekli antisemitizmi teşhir eder.

Bu metin yalnızca bir yazı değil, devletin resmi anlatısına karşı kamusal bir meydan okumadır. Zola yargılanır ve sürgüne gönderilir. Ama o yazının büyüttüğü ses, Fransa’da kalın bir zırha bürünmüş adalet tartışmasının seyrini değiştirir ve o zırhın çatlamasına sebep olur.

Pablo Neruda: Şiirin sürgündeki sesi

Şilili şair, ülkesindeki baskı dönemlerinde açık siyasi tutum alır, senatörlüğü sırasında hükümeti eleştirdiği için hakkında yakalama kararı çıkarılır ve ülkesini terk etmek zorunda kalır.

Pablo Neruda

Şiirini yalnızca estetik bir alan olarak değil, tanıklık ve direniş mevzisi olarak görür. “Şiir, suskun kalanın sesi olmalıdır” çizgisini hayatıyla somutlar ve suskunluğun perdesini şiiriyle yırtar.

Yaşar Kemal: Hakikati yazıya dönüştüren cesaret

1995’te Alman dergisi Der Spiegel’de yayımlanan “Yalanlar Seferi” başlıklı yazısında Türkiye’de Kürt sorununa ilişkin inkâr siyasetini açıkça eleştirir. Devletin resmi anlatısının dışında konuşur.

Bu yazı nedeniyle hakkında dava açılır ve yargılanır. Yani bir romancı olarak, yalnızca edebiyatıyla değil, kamusal söz alışıyla da bedel öder. Yaşar Kemal bu çıkışıyla sessizliğin perdesini yırtar ve ülkesinin acısını dile getirmenin “ihanet” değil, vicdani bir sorumluluk olduğunu dosta, düşmana gösterir.

Nazım Hikmet: Zindandan yükselen umut

Yaşar Kemal

Dünya şairimiz Nazım Hikmet, komünist bir şair olarak ömrünü daha güzel bir dünya için mücadeleyle geçirir. Bu uğurda defalarca yargılanır, toplamda yaklaşık 13 yıl hapis yatar. Kırk dile çevrilen şiirleri kendi ülkesinde yasaklanır. Vatandaşlıktan çıkarılır.

Ama şiirini geri çekmez, sessizliğin perdesine karşı güçlü bir ses olur. “En güzel günlerimiz henüz yaşamadıklarımız” diyebilecek kadar geleceğe seslenir. Onun cesareti, yalnızca politik bir duruş değil; umudu kamusal alanda tutma ısrarına dönüşür.

Nazım Hikmet

Tarihte, zaten hep böyle olagelmiştir: Sessizlik kalınlaştığında, edebiyat ve sanat o perdeyi yırtmaya çalışır.

Rosa Parks: Sivil itirazın sessiz kararlılığı

Rosa Parks, Amerikalı zenci bir terzidir. 1955’te ırkçılığın hüküm sürdüğü Amerika’nın Alabama, Montgomery’de otobüste yerini beyaz bir yolcuya vermeyi reddeder. O tek “hayır”, ABD tarihinin en uzun süreli toplu taşıma boykotlarından biri olan Montgomery Otobüs Boykotu’nu başlatır.

Rosa Parks

381 gün süren bu eylem yalnızca bir ulaşım meselesi değil; kurumsal ırkçılığın sessiz kabulüne karşı kamusal bir itirazdır. Parks bağırmaz. Slogan atmaz. Ama oturduğu yerde kalması, sessizliğin perdesini yırtan bir sese dönüşür ve o ses dalga dalga ülkenin bütün şehirlerine yayılır.

1968 Yaz Olimpiyatları: Podyumdaki Siyah Eldiven

Bazen en büyük ses, sakin ama kararlı bir “hayır”dan çıkar. 1968 yaz olimpiyatlarından yükselen tam da böyle bir sestir.

ABD’de siyah ırkın ikinci sınıftan sayıldığı yıllardır. 1968 Meksika Olimpiyatları’nda 200 metre madalya töreninde ABD’li atletler Tommie Smith ve John Carlos kürsüde başlarını öne eğip siyah eldivenli yumruklarını havaya kaldırdıklarında tüm olimpiyat stadı şok olur.

Peter, Tommie ve Carlosun, Olimpiyatlar, 1968

Yanlarında duran Avustralyalı atlet Peter Norman da İnsan Hakları rozeti takarak onlara destek vermiştir.

Bu üç cesur insanın ırkçılığa karşı yaptıkları bu eylemden dolayı hayatları kararır. Yaptıkları protesto nedeniyle Smith ve Carlos olimpiyat köyünden çıkarılır; Norman ülkesinde dışlanır. Ama o fotoğraf tarihe geçer Kürsü bir spor anı olmaktan çıkıp politik bir sahneye dönüşür. O gün olimpiyat stadından yükselen o ses, dünyayı kuşatan ırkçılığın kalın perdesinin yırtılmasına sebep olur.

Emin Alper

Emin Alper: Kültürün uluslararası sahnesinde bir vicdan konuşması

Geçenlerde sessizliğin kalın perdesini yırtan başka bir ses Berlin’den yükseldi. Potsdamer Platz semtinin ikonik yapısı Berlinale Palast salonunun her köşesinde kristal gibi yankılandı. Kötücül bir aklın çürüttüğü dünyanın suskunluğuna seslenir gibiydi.

Elinde, 76. Berlin Film Festivali’nde kazandığı Gümüş Ayı Jüri Büyük Ödülüyle, dünyaya çığlığını bırakan, Kurtuluş (Salvation) filminin yönetmeni Emin Alper’di.

Kılıcını çekmiş, sessizliğin perdesine doğru sallıyor, şöyle diyordu:

"En korkunç yalnızlık türü, acı çekerken yaşadığınız yalnızlıktır. Haklarınızı gün be gün kaybederken, kendi vergilerinizle alınmış mermilerle vurulurken, sizi insan bile görmeyenler tarafından bombalanırken, o anlarda tamamen yalnızsınızdır.

Ama kimsenin sizi umursamadığını ve sizi düşünmediğini gördüğünüzde, dünyadaki en yalnız insan olursunuz. O yüzden burada yapabileceğimiz şey, sessizliği bozmak ve onlara gerçekten yalnız olmadıklarını hatırlatmaktır. Gazze’de en korkunç koşullar altında yaşayan ve ölen Filistinliler, yalnız değilsiniz.

Zulmün altında acı çeken İran halkı, yalnız değilsiniz. Rojava’da ve Orta Doğu’da neredeyse bir asırdır hakları için mücadele eden Kürtler, yalnız değilsiniz. Son olarak, benim halkım, yalnız değilsiniz.

Dört yıldır cezaevinde olan sevgili arkadaşım Çiğdem, yalnız değilsin. Tayfun, Can ve Mine, siz de yalnız değilsiniz. Sekiz yıldır hapiste olan Osman Kavala, dokuz yıldır Selahattin Demirtaş ve İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu ve şu anda hapiste olan diğer tüm belediye başkanları. Yalnız değilsiniz.”

*  *  *

Emin Alper ve diğerleri... Bu insanların hiçbiri “güçlü” oldukları için konuşmadı; konuşarak güçlendiler. Onların çıkışları “tekil bir cesaret anı” olmaktan çıkıp, tarihsel bir sürekliliğin parçası haline geldiler. Tarih, bu sürekliliğe ses olup katılan nice isimli/isimsiz kahramanlarla doludur.

Hayat bize şunu öğretir: Sessizlik hiçbir zaman nötr değildir. O, çoğu zaman zalimin yanında, mağdurun karşısında duran görünmez bir tercihtir. Bu yüzden bazı insanlar kısa bir sözle, küçük bir imzayla; ya bir madalyayı reddederek ya da yalnızca ayağa kalkarak o kalın perdeyi yırtarlar. Çünkü zulüm en çok, etrafını kuşatan o derin ve konforlu sessizlikte büyür. Tarih ise yolunu, o sessizliği yırtan küçük ama cesur seslerin açtığı yarıklardan sızan ışıkla bulur.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/sessizligin-perdesini-yirtan-sesler,54184

Edebiyatın savaşa karşı direnişi

Yusuf Nazım
T24 | 20 Nisan 2024

15 Kasım 2023, ABD’nin New York şehri.

Tarihi Manhattan bölgesinde yer alan, New York’un simgesel binası Cipriani Wall Street’deki balo salonu seçkin bir edebiyat topluluğunu ağırlamakta.

Greek canlandırma mimarisinin görkemli örneklerinden olan binanın, yüksek tavanları üzerindeki muhteşem Wedgwood kubbesi altında toplanmış kalabalık şöyle bir dalgalanır.

74. Ulusal Kitap Ödülleri töreni için gelenler arasında kurmacanın, kurgu dışının, çocuk ve tercüme edebiyatının ustaları bulunmaktadır.

Medya şirketleri önceden aldıkları bir duyum üzerine törene katılmamıştır. Ancak, bir zamanlar dünyanın tek siyah milyarderi olan, 20. yüzyılın en zengin Afrikalı-Amerikalısı, Forbes dergisine göre 2,7 milyar dolarlık servetiyle Oprah Winfrey, gözleri şaşkınlıkla açılmış, burada ne arıyorum der gibi bakışlarıyla sahnedeki konuşmacıyı dinlemektedir.

Sunucu elindeki bildiriyi okumaya devam eder:

"Finalistler adına, Gazze'de devam eden bombardımana karşı çıkıyoruz ve başta çocuklar olmak üzere Filistinli sivillerin acil ihtiyaçlarının karşılanması için insani bir ateşkes çağrısında bulunuyoruz. Antisemitizme, Filistin karşıtlığına ve İslamofobiye eşit derecede karşı çıkıyoruz; tüm tarafların insanlık onurunu kabul ediyoruz ve daha fazla kan dökülmesinin bölgede kalıcı barışı güvence altına almak için hiçbir işe yaramayacağını biliyoruz."

Konuşmacı, kısa öykü ödülü adayı Aaliyah Bilal’dir ve bildiriyi beş kategoride yapılan yarışmanın 25 finalisti adına okumuştur. Apaçık ki, edebiyatın savaşa karşı kendi onurunun yanı sıra insanlığı savunmak adına itirazıdır bu.

15 Kasım 2023 Amerika 74. Ulusal Kitap Ödülleri töreni 

Gerçekte istenilen, son derece basit ve insani bir gereksinimdir; başta çocuklar olmak üzere sivillerin ölmemesi için insani bir ateşkes…

Ne var ki salonun dışında, İsrail’in yürüttüğü vahşi savaşa göz yuman, sessiz kalan ya da açıktan destek olan ana akım medya kuruluşları, dev prodüksiyon şirketleri ve televizyon yapımcılarından oluşan başka ve yüksek sınıfın temsilcileri edebiyatın bu itirazına diş bilemekle meşguldür. Toplantı sponsoru Zibby Media desteğini çekmiş, diğer sponsor Ayın Kitabı Vakfı ise desteğini sürdürürken törene katılmayı reddetmiştir.

İsrail’in Gazze’de yürüttüğü soykırımın en büyük ortağı olan Amerika’nın kalbinde atan, edebiyatın vicdanı olmuştur. Bir bakıma edebiyat savaşa karşı başkaldırmıştır.

Savaşların, soykırımların, işgallerin karşısında edebiyat

Edebiyat çağlar boyunca savaşa karşı hep barıştan ve yaşamdan yana tutum almıştır.

1943 yılında Nazi işgali altındaki Fransa üzerine, İngiliz uçaklarınca bırakılan kâğıtların üzerinde bir şiir yazılıdır. Aşkın ve devrimin şairi olarak bilinen Paul Eluard’ın ey özgürlük şiiridir bu. Paris’teki Nazi işgaline karşı şiir direnmektedir.

Paris’in semalarından, kentin üstüne şiir yazılı kâğıtlar yağarken, şehrin yeraltında ise başka bir direniş sürmektedir. Nazilere karşı sabotaj ve suikastlar yapan, işgalcilere umulmadık zararlar veren, demiryollarını havaya uçuran bir yeraltı direniş örgütüdür bu. İspanyol, Polonyalı, Macar, İtalyan, Roman ve Fransız direnişçilerden oluşan partizan birliğinin adı Stalingrad Müfrezesi’dir. Bu direniş birliği, başında bulunan Ermeni şairden dolayı Manukyan Müfrezesi olarak da anılır. Misak Manukyan Adıyamanlıdır ve işgal topraklarında şiir, şairiyle birlikte savaşa karşı direnmektedir. Müfreze’nin ileri gelen 23 üyesi, 1944 yılı Şubat’ında, Paris’in Mont Valerien tepesi eteklerinde, kurşuna dizilerek idam edilse de, Paris’in işgalden kurtarılmasında Manukyan direnişçilerinin büyük katkısı olmuştur.

Savaşa, işgale ve soykırımlara karşı edebiyatın tutumu bütün yeryüzü topraklarında daima cesur olmuştur. 

Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir ve Jean Edern Hallier,
1970'te La Cause du Peuple'ı dağıtırken

Fransız filozof ve romancı Jean-Paul Sartre’ın, kendi devletinin Cezayir işgaline karşı tereddütsüz tavrı akıllardadır. Onun, devlet baskısına karşı, Paris’in sokaklarında yasaklanmış bir dergiyi dağıtırken çekilmiş fotoğrafı, edebiyatın tarihe bıraktığı onurlu bir anıt gibidir.

Fransız komünist şair, denemeci ve roman yazarı Luis Aragon, ülkesinin en büyük çağdaş ozanı olarak anılır. Onun, Almanların Fransa’daki işgaline karşı tutumu cesurcadır. O, sadece şiirleriyle, denemeleriyle, romanlarıyla direnmekle yetinmez, bizzat gizli direniş örgütüne katılır, işgal savaşına karşı mücadele eder.

İspanyol Federico García Lorca; şair ve oyun yazarı, aynı zamanda ressam, piyanist ve besteci. Özgürlük, ruhunda vazgeçilmez bir alışkanlıktır onun. Franko’nun faşist diktatörlük kurma çabalarına karşı katıldığı İspanya İç Savaşı’nda öldürülür.

Alman şiiri ve tiyatrosunun en önemli isimlerinden Berthold Brecht, Şili’de halkın şairi Pablo Neruda, kendi ülkemizin topraklarında yetişen dünya şairi Nazım Hikmet, Yaşar Kemal ve daha nice edebiyatçı, gerek kendi ülkelerindeki, gerekse de başka coğrafyalardaki savaş ve işgallere karşı hep cesur tutumlar takınmışlardır.

Gazzeli çocukların son nefesleri kadar küçük

Savaşa karşı bir başka meydan okuma, geçtiğimiz Kasım ayında edebiyatın şiir alanından geldi. Üstelik yürekliceydi.

Şiirin itiraz okları bu sefer, Amerikan medyasının amiral gemisi The New York Times’a yönelecekti.

İtirazın sahibi ise şair ve deneme yazarı, yayımlanmış 10 kitabı bulunan ve kurgu dışı genel dalda 2020 Pulitzer Ödülü'nün sahibiydi.

Haftada bir şiirinin yayınlandığı, The New York Times dergisinin şiir editörü Anne Boyer, gazetenin Gazze'deki soykırım politikasına verdiği örtülü desteği protesto ederek istifa ettiğini duyuruyordu.

İsrail devletinin Gazze halkına karşı ABD destekli savaşının, ne İsrail'deki Yahudi halkı için, ne de Amerika veya Avrupa halkları için olduğunu; onun tek amacının, petrol çıkarlarının ve silah üreticilerinin öldürücü kârı olduğunu söylemekteydi.

Anne Boyer istifa mektubunda şöyle sesleniyordu:

The New York Times Şiir Editörlüğünden istifa eden Anne Boyer

“Bizi bu mantıksız acılara alıştırmak isteyenlerin 'makul' üslubu arasında şiir yazamam. Artık korkunç örtmeceler yok. Artık sözlü olarak arındırılmış cehennem manzaraları yok. Artık savaş çığırtkanlığı yapan yalanlar yok.”

Şiirin, şairin dilinden savaşa ve kötülüğe karşı başkaldırısıydı bu. İstifa etmeden önce The New York Times’ın 5 Kasım tarihli sayısında, Filistin asıllı Amerikalı şair Fady Joudah'ın bir şiirini yayınladı. Bu şiire ilişkin yaptığı yorumda ise şöyle diyordu:

“Söylenmeyen ve konuşulmayanların, kaybedilenlerin ve dışarıda bırakılanların ağırlığı şiirin üzerinde asılı duruyor. Belki de Filistin'dir o. Tarih kadar geniş, ama Gazzeli çocukların son nefesleri kadar küçük”.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/edebiyatin-savasa-karsi-direnisi,44455

Dışarda kar vardı, içerde ölü çocuklar

Yusuf Nazım
T24 | 30 Mart 2019

Özgürlüğe kanat çırpan kelebekler gibiydiler. Nasıl bir yangına uçtuklarını bilmediler.

Sene 1971, Maltepe Cezaevi.

Bir gazeteci, cezaevindeki İlhan Selçuk’u ziyarete gider. Kısa süren hoş sohbetin ardından çıkarken, İlhan Selçuk’a ve tesadüfen yanında bulunan delikanlıya “bir ihtiyacınız var mı?” diye sorar. Selçuk’un yanındaki genç “abi üşüyoruz, bana bir kazak ya da battaniye getirir misin” der.

Gazeteci, “sana battaniye yollarım ama şu kazağı al” der, üzerindeki mavi

kazağı çıkarır, delikanlıya verir.

Kazağı veren kişi, yıllar sonra onun için “çok sağlam bir çocuktu” diyecek olan ve gazetecilik yaşamında “hiç kimseyi satmamış” olan Engin Konuksever’den başkası değildir. 

Delikanlıya gelince. O gün, Konuksever’in uzattığı mavi kazağı alır, hemen üstüne giyinir, “sağ ol abi” der.

Adı Mahir Çayan’dır.

Dünyada 68’in geri çekildiği yıllar, Türkiye’de yükselmeye devam eden bir dalga gibidir. Gençlik daha özgür, daha bağımsız, daha güzel bir yaşam istemektedir. Bunun için DEV-GENÇ örgütlülüğünde gösteriler, boykotlar, grevler yapılır; işgaller ve tarım mitingleri gerçekleştirilir. Devrimci gençler, ülkenin her yanından kendilerine gelen sorunları çözmek için canla, başla çalışırlar. O yıllarda Hakkâri’de Zap Nehri’ne köprü yapmak bile onlara düşer.

Bu sıralarda, üniversiteli gençliğin içinden zeki, gözü pek, civanmert çocuklar çıkmaktadır. Birer gençlik önderi olarak sivrilirler. Bunlardan birisi de, entelektüel zekâsı ve ustaca kullandığı kalemiyle kendisine “kalem efendisi” denilen Mahir Çayan’dır.

Mahir Çayan arkadaşlarıyla piknikte

Ve gökyüzü görünür birden!

Etraf zifiri karanlıktır.

Aylardan beri aynı şeyi yapmaktadır. Genç adam, elindeki çekici kaldırır, indirir, kaldırır indirir… Aniden hiç ummadığı bir şey olur; üzerine boşalan bölük pörçük, toz, toprak parçalarının arkasından gökyüzü görünür birden!

İçini tarifsiz bir heyecan kaplar. Bir yıldız ona göz kırpmaktadır. Büyülenmiş gibi bakar yıldıza. Açılan daracık delikten uzun uzun seyreder yıldızı. İşte tam bu noktada durur, kazmayı bırakır, koğuşa döner. Arkadaşlarına haber verir. Şimdi bekleme zamanıdır.

Beklenen kimdir, niye bekleyeceklerdir?

Tabii ki Mahir’i bekleyeceklerdir. THKP-C liderlerinden biri olarak bir an önce özgürlüğe kavuşmak, darbecilerin mahkemelerinde yargılanan Deniz Gezmiş ve arkadaşlarını idamdan kurtarmak için can atan Mahir Çayan’ı…

Peki ama Mahir nerededir?

*  *  *

Birkaç ay öncesi…

1 Kasım 1971. Selimiye Kışlası’nda, bir duruşma solonu.

Mahkeme kapısı aralandığında içeri, gözleri çukurlarından fırlamış, bembeyaz suratlı, saçı sakalı birbirine karışmış, zayıf, bitkin bir adam girer. İçerdekiler onu, önce tanıyamaz. Güçlükle ayakta durmaktadır. Askerler kollarına girmek istemiş, o ise buna izin vermemiştir.

Sallanarak gelir, arkadaşlarının yanına oturur, mahkeme heyetine dönerek;

“8 gündür ölüm orucundayım. Avukatlarımla görüştürmüyorsunuz! Kitap kalem yasak! Belli ki bizi idam etmek istiyorsunuz. Bilin ki, savunma hakkımı almazsam, benim bu hücreden ölüm çıkacaktır” diye bağırır.

                 

Keçi gibi inatçıdır. Oldukça kararlı gözükmektedir. Verdiği karardan asla esnemeyen bir yanı vardır.

Mahkeme onun, Selimiye’den Kartal Maltepe Askeri Ceza ve Tutukevi’ne sevkine karar verecektir. Artık, ortak savunma yapacakları D koğuşundaki yoldaşları Ziya Yılmaz, Ulaş Bardakçı ve Necmi Demir’le birliktedir. Onun gelişini koğuştakiler, Atilla Sarp’ın yaptığı boğma rakı ile kutlayacaklardır.

İlk işi, THKO koğuşuna giderek kazılan tüneli görmek olan bu genç Mahir Çayan’dan başkası değildir.

“Temizliğe titiz çocuklar”

Hikâye bir halayla başlamıştır aslında.

Koğuş, eski bir çay ocağından bozmadır. İçindekilerse “temizliğe düşkün” çocuklardır. Ya da cezaevi yöneticileri öyle sanmaktadır. Temizlik için istenen tuz ruhuyla erittikleri betonun, sonunda, içinden yıldızları seyredecekleri bir tünele açılacağını kimseler tahmin edemeyecektir. 

O sabah, teybin sesi sonuna kadar açıktır. Ömer Ayna’nın başı çektiği dört kişi halaya durmuştur. Delikanlı, halay ve türküler eşliğinde oluşan gürültü arasında, elindeki çekiçle, bir gece önce dökülen tuz ruhunun erittiği betona ilk vuruşu yapmıştır…

Koğuştakilerin akıllarında tek şey vardır. O da Denizlere ulaşmaktır!

Evet, Deniz Gezmiş ve yoldaşlarına ulaşmak!

İlk çekiç darbelerini çürümüş betona indiren delikanlıya gelince… Cezaevinde, döllenmiş tavuk yumurtalarıyla deneyler yapan; embriyolojik türlerin farklı ortamlarda gelişimi inceleyerek antropolojiye olan ilgisini, cezaevinden çıktıktan sonra tutkuya dönüştürüp 40 ın üzerinde ulusal ya da uluslararası konferans ve makaleler verecek olan Oktay Kaynak’tır. O Oktay ki, geleceğin antropoloji dünyasında tanınacak, insan evrimine ilişkin süreç ve mekanizmaların gizemini çözen, bağımsız araştırmacı bilim insanı olarak adlandırılacaktır.

Onları, Maltepe Cezaevi’nin nemli hücrelerinden özgürlüğe kavuşturacak tünelde, beton zemin çabucak geçilmiş, hava kararmadan önce alttaki toprağa ulaşılmıştır bile.

Cümlesi, iyiyle kötüyü fark etmiş, güzelle çirkini ayırt etmiş gençlerdir. Bir yanlarıyla erken büyümüş, bir yanlarıyla hala çocukturlar. Oktay Kaynak, hayatlarında ellerine çekiç almamış Cihan ile Ömer’le, “amatör kazıcılar” diye dalga geçmekten geri kalmaz. Cezaevindeki dostlukları için, yıllar sonra Oktay, “anlatılması mümkün olmayan, tekrarını da bir daha yaşamadığı bir bağ” olarak tanımlayacaktır.

Soldan sağa Kamil Dede, Ulaş Bardakçı, Mahir Çayan THKP-C davasında.

Gözleri Mahir’de, akılları Deniz’de

Evet, bir tünelin sonundadırlar artık. Gökyüzünde bir yıldız, içerdekilere göz kırpmaktadır. İçerdekilerse, ona karşılık vermek için sabırsızlıkla Mahir’i beklemektedirler. Koğuştakilerin gözleri Mahir’de, akılları ise Deniz’dedir.

Mahir’in Selimiye’deyken aylarca zincire vurulmuş bedeni, başladığı ölüm orucundan sonra iyiden iyiye zayıflamış, takatten düşmüştür. Bu yüzden arkadaşları onu adeta besiye almışlardır. Diğer koğuşlardan günlerce etler, tavuklar, sütler, türlü yiyecekler taşınmaya başlar.

Kendine gelmesi, güçlenmesi için biraz daha zamana ihtiyaç vardır. Bu yüzdendir ki, mahkemede gün boyu süren ifadeler verilir. 12 Mart darbecileri tarafından zaten rafa kaldırılan 27 Mayıs Anayasası’na muhalefetten yargılanmaktadırlar. Savunmalarını, “Gazi Mustafa Kemal’in başlattığı Anadolu ihtilalini” sürdürmek ve 6. Filo’nun bir daha gelemeyeceği, anti-emperyalist bir perspektif üzerine kurarlar.

Cezaevinin futbol sahasında kıran kırana oynanan maçlar vardır… Bu maçlarda iyi futbolculuğuyla bilinen Mahir’de sahaya sürülür. Üstelik bütün paslar ona verilmektedir.

Mahir’i güçlendirmeyi amaçlayan bu maçların bir yararı daha olacaktır. Aylardır kazılan tünelin toprağıyla dolup taşan tuvalet, rögar, yastık ve yataklardaki toprağın yakalanması an meselesidir. Bu toprağın bir kısmı, futbolcuların cepleri, çorapları ve diğer giysileri aracılığıyla futbol sahasına boşaltılır. Her maç yoğun bir toz bulutu içinde, kıran kırana geçer, ortalık toz toprak içinde kalır.

Mahir iyice güçlenmiş, kendine gelmiştir artık. Gökyüzündeki yıldıza göz kırpmaya hazırlardır. Yaşları 20 ila 25 arasında olan bu çocuklar, çıkacakları tünelin ardından, kendilerini geri dönüşü olmayan nasıl bir labirentin beklediğinden ise habersizlerdir. 

Çıkış için çok sert bir toprak paçası kalmıştır artık geride. TKP komünündekilerin, limon sandıklarından bir kütüphane yapmak üzere cezaevi yönetiminden temin ettikleri çekiç, o gece son görevini tamamlamaya hazırdır.

O halde akşama şenlik vardır.

Her biri, kozasından çıkmaya hazırlanan kelebekler gibidirler. Yaşar Kemal ve Dündar Kılıç’ın yolladığı üzümlerden, Mustafa Lütfi Kıyıcı eliyle damıtılmış şarap içilmiş, o gece yıldızlara açılacak yolun başarısı, şimdiden kutlanmıştır bile.

Keyiflerine diyecek yoktur.

Artık özgürlüğe kavuşma vaktidir. Soğuktan, rutubetten, nemden harap olmuş ciğerlerine, tünelin ağzındaki temiz havayı armağan etmekte gecikmezler.

Bu 5 gözü pek insan, 5 yağız genç; Cihan Alptekin, Mahir Çayan, Ulaş Bardakçı, Ömer Ayna ve Ziya Yılmaz, Oktay Kaynak’ın göz ucuyla yıldızları seyrettikleri tünelden kelebekler gibi süzülürler. Artık, gökyüzünde parıldayan bütün yıldızlar onlara göz kırpmaktadır.

Ölümün sıcak koynunda

Oysaki içine kanat çırptıkları özgürlük, onlara kötü sürprizler yapmaya hazır gibidir.

Mahirler, 10 Ocak’ta alırlar ilk kötü haberi. Denizlerin idamları yıldırım hızıyla onaylanmıştır. Kısa süre sonra ise Ulaş Bardakçı’nın öldüğü, Ziya Yılmaz’ın yaralı yakalandığı haberi anons edilir radyolardan. Grup İstanbul’dan Ankara’ya geçer, hemen sonrasında Koray Doğan da öldürülecektir. Bir tünelden çıkar çıkmaz içine düştükleri labirent onları kuşatmaya başlamıştır bile. Mahir’i ülke dışına çıkarmayı önerirler, şiddetle reddeder. Denizler içerdeyken, kendisinin dışarda olamayacağını söyler. Bölge halkı tarafından çok sevildikleri Karadeniz’e geçmekten başka çareleri kalmamıştır.

Amaçları, THKP-C ve THKO kadroları olarak Denizleri kurtarmak amacıyla Ankara ve İstanbul’da yapamadıkları “büyük eylemi” Karadeniz’de yapmaktır. Bir makarna kamyonuyla geldikleri Ünye’den Fatsa’ya geçerler. “Büyük eylem” için bulabildikleri, Ünye’deki NATO’ya ait Radar Üssü’nde görevli, ikisi Kanadalı, biri İngiliz üç teknisyeni kaçırmak olmuştur. Aynı evde kalan diğer İngilizlere ise dokunmazlar. Tarih onları, Tokat’ın Niksar ilçesinin bir Alevi köyünde; adı sonradan Alaköy olarak değiştirilecek olan Kızıldere’de konuk edecektir.

Labirentin, darala darala gelip dayandığı son yerdir burası.

Mahir, gruptaki Ziya Yılmaz ile Ertan Saruhan’ı araçlarıyla Kızıldere’den ayrılıp, izlerini kaybettirmek suretiyle Ankara ve İstanbul’a gitmelerini, bu tarihsel eylemi bütün dünyaya anlatmalarını söyler. Ziya ve Ertan gruptan ayılırlar. Aracı, uzaklarda, kolay bulunamayacak bir yere bırakırlar. Tarihin ne garip cilvesidir ki, yüreklerinin sesi bu ikisini, Ankara ya da İstanbul’a değil, yoldaşlarının kaderinin çizileceği Kızıldere’deki o eve geri getirecektir. Ertan ve Ziya, adım adım sokuldukları ölümün o sıcak koynunda yoldaşlarını yalnız bırakmak istememişlerdir.

Sağken alnından vurularak öldürülen Havacı Teğmen Saffet Alp

Önce Mahir düşer

Takvim yaprakları o gün, 30 Mart 1972’yi gösteriyordu.

Dışarda kar vardı, içerde ise yiğit çocuklar.

Olayın tanığı, evin sahibi yaşlı kadın, yıllar sonra böyle diyecektir; “dışarda kar vardı.”

Ve darbeciler emir komuta zinciri içerisinde çıka gelirlerdi...

Gelenler, haki üniformaları içerisindedirler. Işığı kıra kıra, umudu vura vura, sevinci yara yara gelirler. Arkalarında karanlık bir toz bulutu bırakarak, bir “tavada 80 mermi” yarası açarak gelirler.

Mütemadiyen gelmeye de devam ederler.

Gelenler tepeden tırnağa silahlıdırlar, çünkü darbecidirler! Ne sanattan haberleri vardır, ne müzikten, şiirden ve estetikten. Suçlarını bilerek, korkularını giyinerek gelirler; dalga dalga, akın akın, yağmur gibi gelirler…

Havada ölüm kokusu vardır artık, dağlarda kar.

Önce Mahir düşer.

Çünkü darbecilerin gözünde lider odur.

Gelenler, içerden birisiyle görüşmek istemiştir. Çatı aralığına çıkan Mahir’dir, arkasında Ertuğrul Kürkçü, sonra bir kaçı daha.

Dama çıktıklarında, önce üç el silah sesi duyulmuştur.

Ölüm pusudadır çünkü Kızıldere’de. Darbecilerle konuşmak üzere çatıya çıkan Mahir, açılan kiremitler arasından keskin nişancılar tarafından vurulmuştur.

Ardından yağmur gibi gelmiştir mermiler; ardından ateş, barut ve kan! Merdivenden boşluğunda aşağı yuvarlanan Ertuğrul, yüzünce bir ılıklık hissetmiş, başını yukarı kaldırdığında, çatıya uzanan merdiven boşluğunda, Mahir’in sallanan kolunu görmüştür…

Kan kokulu bir bahar

Sonra susmuştur silahlar.

Kızıldere’nin semalarında gökyüzü kararmaya yüz tutmuştur. Niksar’da analar beklemektedir, yüzleri çocuk, yürekli büyük gençlerin anaları. Bilmezler o gün, kaç ömür daha gençliğinden kurumuştur.

En iyi üniversitelerin en iyi bölümlerinde okuyan, derslerinden tam not alan; ellerinden kitapları eksik olmayan; kimi şair, sporcu, müzisyen; ülkenin idealist gençleri Kızıldere’nin yamaçlarında kırılmıştır.

Bahar kan kokuludur şimdi Kızıldere’de.

Dışarda kar vardır, içerde yiğit çocuklar. Mahir’dir adları, Ömer’dir, Cihan’dır.

Vakitsiz, cenneti fethetmeye kalkışmışlardır; Ahmet’tir, Nihat’tır, Hüdai’dir adları. İçerde yanık kokusu, kan, kesif bir duman.

Önce, yaralı ele geçmiştir Saffet; sonra alnında bir gül, bir yanı akça pak, bir yanı pare pare mermi yarası. Adları Ertan’dır, Sabahattin’dir, Sinan’dır; cümlesi, kolları sıcak düşlü, kadife kanatlı bir uykunun kollarındalar.

Çocuk yüzlerinde masum gülüşleri, birinin üzerinde kanlı, mavi bir kazak.

Dışarda kar vardır, hava keskin, ayaz, içerde ölü çocuklar.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/disarda-kar-vardi-icerde-olu-cocuklar,22102

“Selam olsun, korkunun üstüne yürüyenlere”

Yusuf Nazım
T24 | 29 Şubat 2018

Tarih 23Ocak 1995.

İstanbul’da Devlet Güvenlik Mahkemesi salonu. Duruşmada birçok aydın, sendikacı, yazar, sanatçı, akademisyenin yanı sıra genç bir delikanlı da vardır.

Kendisi, bir yıl sonra, 8 Ocak 1996’da bir haber takibi sırasında polisler tarafından dövülerek öldürülen Evrensel Gazetesi muhabiri gazeteci Metin Göktepe’dir.

Duruşma başlamıştır…

Yargılanan kişi, iri gövdesiyle mahkeme salonunu tek başına doldurur gibidir.

Ayakta, elindeki kâğıtlardan savunmasını okumaktadır.

Metin Göktepe Yaşar Kemal Durşmasında, 1995

Yalanlar Seferi

Türkiye’nin zor yıllarıdır. Kürt sorununda bir çözüm üretilememiş, dönemin muktedirleri “balığı yakalamak için denizi kurutmaya” karar vermişlerdir. Siyasilerin bile çoğu doğu illerine gidemedikleri, gazetecilerin sokak ortasında ensesinden vurulduğu, ölümlerin, kayıpların, faili meçhullerin haddi hesabının olmadığı, devletin rakamlarıyla üç bine yakın köyün boşaltıldığı kara bir dönemdir.

1994’teki Susurluk Kazası’yla ortalığa dökülen kirli ilişkiler, toplum üzerindeki baskısı, sonraki yıllarda da hızından hiç kesmeden devam edecek, 1997’deki ünlü 28 Şubat kararlarıyla doruğa ulaşacaktır.

Korkunun, baskının, yıldırmanın ayyuka çıktığı, ülkenin gökyüzünü kaplayan o zifiri karanlıkta Avrupa’dan kıvılcım gibi bir ses yükselir.

İri gövdesinde taşıdığı o kocaman yürekten yükselen bu çığlığın sahibi, ünlü yazar Yaşar Kemal’den başkası değildir.  

Alman Der Spiegel dergisi, Yaşar Kemal’in "Yalanlar Seferi" başlıklı makalesini yayınlamıştır. Yazısında, Türkiye'de devletin Kürtlere yönelik yıllardır süren baskı politikasını, o günlerde tüm şiddetiyle süren savaşın gerçeklerini anlatmaktadır Yaşar Kemal.

Ünlü yazar, o devrin muktedirlerinin hışmını üzerine çekmekte gecikmez. Terörle Mücadele Yasası’na (TMY) göre “bölücülük propagandası” yapmakla suçlanır.

Ancak o Yaşar Kemal’dir!

Çukurova’nın onuru, edebiyatın çınarı, bu coğrafyanın vicdanıdır.

23Ocak 1995 tarihinde, “Yalanlar Seferi” nde yazdıklarını mahkeme huzurda da aynen ve çekincesiz olarak savunur.

Yaşar Kemal ile Aşık Veysel aynı masada

İnsanoğlu umutsuzluktan umut yaratandır

Bu tarihten tam on altı yıl sonra.

Bu sefer tarih 28 Mart 2011’dir.

Ankara Devlet Tiyatrosu Akün Sahnesi.

Türkiye'de 68 gazeteci tutukludur. 2 binden fazla medya davası sürmektedir.

Gazeteci Ahmet Şık'ın henüz basılmamış kitabı için saldırıya uğramıştır.

Çağdaş Gazeteciler Derneği’nin Özel Onur Ödülü için anons edildiğinde salon ayağa kalkar, bir alkış tufanı kopar.

Yaşar Kemal’in adıdır bu alkışa neden olan.

Usta yazar törene katılamamıştır.

Bunun yerine ÇGD'ye bir mektup yazar.

2011 yılındaki mektubunda bugünleri anlatır gibidir:

“Diyorum ki, korkulmasın, bugünkü, bu gelip geçici duruma bakıp umutsuzluğa düşmenin bir gereği yok... Bugün hapisanelerde, mahkeme kapılarında veya mahkeme kapılarına gitmeyi beklerken mesleğinin ve insanlık onurunun hakkını verenler var. Onlar ve onların hakları için omuz omuza yürüyen, sesini yükseltenler insanlığımızın daha bitmediğini, vurdumduymazlığımızın bizi öldürücü hale getirmediğini kanıtlıyorlar.

İnsanoğlu umutsuzluktan umut yaratandır. Demokrasiyi yaratmak insanlığın büyük gücü olmuştur. Çok söyledim, tekrar söylüyorum. Ya demokrasi ya hiç...

Ve Türkiye ‘hiç’e layık değildir.

Selam olsun düşünce özgürlüğü ve insan hakları için direnen meslektaşlarıma.

Selam olsun insanlık toptan tükenmedikçe umudun da tükenmeyeceğini gösterenlere!”

Tarihe düşülmüş bir not

Aradan üç yıl daha geçer.

Tarih 12 Kasım 2014.

Bilgi Üniversitesi’nin konferans salonu.

Üniversite insanlığa, “bilim, felsefe, düşünce, kültür ve sanat alanlarındaki eserler kazandırmış ya da eşine az rastlanır nitelikte katkıda bulunmuş, ülke ve dünya barışına önemli katkıları olmuş, çalışmaları ile insan hakları ve demokrasinin yaygınlaşmasına öncülük etmiş” kişilere fahri doktor unvanları vermektedir.

İşte bu fahri doktora törenlerinden biri yapılmaktadır.

Daha önce Jack Lang, Nelson Mandela, Martin Schulz’a verilmiştir fahri doktora unvanı.

Bu sefer Yaşar Kemal’in adı anons edilir salonda.

“Yaşar Kemal Onur Günü” etkinlikleri kapsamında fahri doktora unvanı verilecektir kendisine.

Oysa hastadır usta. Gelememiştir.

Ancak bir mesajla katılabilir törene.

Mesajı, tarihe düşülmüş bir not, okurlarına bırakılmış vasiyet gibidir.

Şöyle der mesajında:

“Bir, benim kitaplarımı okuyan katil olmasın, savaş düşmanı olsun.

İki, insanın insanı sömürmesine karşı çıksın. Kimse kimseyi aşağılayamasın.

Kimse kimseyi asimile edemesin. İnsanları asimile etmeye can atan devletlere, hükümetlere olanak verilmesin.

Benim kitaplarımı okuyanlar bilsinler ki, bir kültürü yok edenlerin kendi kültürleri, insanlıkları ellerinden uçmuş gitmiştir.

Benim kitaplarımı okuyanlar yoksullarla birlik olsunlar, yoksulluk bütün insanlığın utancıdır. Benim kitaplarımı okuyanlar cümle kötülüklerden arınsınlar.”

*  *  *

Gerçeğin bir özelliğidir, rahatsız eder, acıtır, yaralar…

Ve siz kimi zaman ondan ürkersiniz, kaçmaya çalışırsınız.

Ne kadar ondan kaçmaya çalışsanız da, o bir yolunu bulur, önünüze çıkar, sizi utandırır.

Biat edenlerin gerçeklerden kaçma ve yadsıma gibi bir özelliği vardır.

Biat ettiğinizde, sahip olduğunuz bütün değerleri terk eder, geçmişte onur duyduğunuz şeyleri bugün ya tümden reddeder, ya da utangaç bir şekilde savunur gibi yaparsınız.

Bugün Bilgi Üniversitesi’nin Fahri Doktora Unvanları sayfasına girdiğinizde, Yaşar Kemal’in mesajı olarak yukarıdaki metni göremezsiniz. Onun yerine, yazarın eşi Ayşe Semiha Baban’ın ağzından mesajın diğer bölümlerinden bir metin koyulmuştur.

Yaşasaydı eğer, söylediklerini duyar gibi oluyorum yazarın:

“Bana ödül verecekler,  benim katillere karşı olduğumu, bir savaş düşmanı olduğumu bilerek versinler!

Bana ödül verecek olanlar, insanın insanı sömürmesine karşı olduğumu bilerek; aşağılamaya, asimilasyona, insanları asimile etmeye can atan devletlere, hükümetlere kaşı olduğumu bilerek versinler!

Bana ödül verenler, yoksulluğun bütün insanlığın utancı olduğunu bilsinler.

Bilsinler ve bana ödülü öyle versinler!

Bana ödül verenler, vitrinlere, onur panolarına koydukları resimlerimin arkasına saklanarak, benim gerçek fikirlerimi gizlemesinler.”

Ölüm yıldönümünde saygıyla...

http://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/selam-olsun-korkunun-ustune-yuruyenlere,19226

The Last Armenian in Bitlis

William Saroyan (1908-1981)

Radikal/May 14, 2012
Yusuf Nazım

The endings are always dreadful. One feels sad every time. Each extinction means saying farewell to someone/something that will not be coming back. The last inhabited house of an evacuated village resembles the last residues of a fire and  its remaining flames blowing in the wind. The last fish which struggles for its life, in a river which has dried out because of a hydroelectric dam constructed onto its watercourse.... The mournings of an indigenious language which has been sunk into oblivion on a random place on earth... The last member of a species which is about to go into extinction after millions' of years of struggle in the evolutionary process of nature... Each ending carries on its particular sadness. Each sadness echoes with another ending.

Saroyan's Will

“My grandmother used to say, 'Kurdish is the language of the heart'. Turkish sounds like music; it flows like a river of wine, sweet and shiny. But ours is the language of pain and suffering. We always tasted death; our tongues carry the load of hatred and pain.”

These are the words of William Saroyan from his short story 'Resurrection of a Life' dating back to 1938. Saroyan is one of the powerful writers of American Literature in the 20^th century.

Saroyan was born in 31^th August 1908, Fresno, California as a new member of an immigrant Armenian family. Upon the death of his father when Saroyan was three years old, he and his three siblings were given away to an orphanage. After five years of his time in orphanage, he goes to public school until his fifteenth birthday. He always dreams to be a writer. He works as a mortician, as a railroad worker and many others. Meanwhile he starts to write short stories. At first, magazines he got in contact with do not publish them. After his first story to be published in 1933 – titled as 'Story' – he hits the jackpot. He gets his first book to be published in 1934. 'The Daring Young Man on the Flying Trapeze' becomes a bestseller at the same year. This happens to be his first achievement on his dream to be a great writer. Following his first story book, 'Inhale and Exhale' (1936) and his first theatre play 'My Heart is in the Highlands' (1939) gets published. Another theatre play of him 'Time of Your Life' (1940) wins the Pulitzer Prize for Drama but he refuses to take it. He states that the said play 'does not deserve to be a winner' comparing to his previous works. In his 73 years of lifetime, he produces more than 60 pieces of literature. His stories, plays and novels get translated into various languages. He writes with a sincere and plain language. His fluent, recitative and enthusiastic style of language is called after as 'Saroyanesque' in the American literature. Saroyan, who is refered as the 'genius of plainness', passes away in 18^th May 1981 in the town where he was born, Fresno. UNESCO declares 2008 to be the 'William Saroyan Year' due to his contributions to the world literature.

According to his will, Saroyan demands to be buried in Bitlis. A writer who was born in a small town of the US and who diead at the same place had a significant reason for such a request. His family roots go back to this Anatolian city, Bitlis. The uneasiness of a coming catastrophe coming upon them swings Saroyan family to Fresno, California in 1905 and enforces them to leave their ancestors' and their homeland for centuries.

After leaving the orphanage at the age 8, the stories he had listened from the elderlies introduced him a world of imagination which brought a Pulitzer Prize in the end. Even though his works were nurtured by the English language and American soil, his words had always carried the soul of Anatolia. It is known that the way he talks about the notion of 'immigration' in his stories gets their influence from the hardships encountered by the Armenian migrant children he had grew up with. His extraordinary longing to be a part of his family's roots emphasized in his works makes its reader to adore the Anatolian land. Contrary to what is expected, he does not feel any prejudices against the Turkish people and Turkey. 'Cowards are Brave' is especially a monumental piece for its themes of tolerance, forgiveness and love of humanity.

Going back home

In 1964, Willliam Saroyan sets off on a journey in order to soothen his longing and love for Bitlis. He travels with his friends Yasar Kemal, Ara Güler, Fikret Otyam and others. When they arrive Bitlis, he kneels down and kisses the ground. He runs around the city as if he was amazed and surprised like a child. He calls everything he comes across with as 'My Townsman'. He hugs, kisses and smells the trees, the stones, the soil and the animals. He drinks the water of Van Lake, the sea of his dreams. He freshens up with and drink the water of Sapkor Fountain near Bitlis which had become legendary after his grandmothers' sayings...

They cannot see the old houses made of stone, the churches with their bells on top of them and the cemeteries with their famous gravestones, when they arrive the city. Nothing was left behind the four Armenian cemeteries of the city. One church was demolished and turned into a prison, others were turned into stables and other things. Starting from the 1910's, the presence of the imperialist games played on Anatolia made different peoples to be set off against each other. In the end, the cruelty of the sovereign had acted upon the weak and extinguished it.

Photo : Ara Güler

They find the house of Saroyan's father which they believe to be. Saroyan kneels down between the walls of the ruined house and quietly cries. He does not resent and he does not bear any grudge. He just cries. He cries slowly and secretly. He bonds the language of music - which flows like a soft, slow and bright river of wine – with the language of the heart. He tries to ease away the hatred and pain and to transmit the language of suffering through his own ache.

Mugsi Agha's Last Wish

The last Armenian that he could find in his ancestors' land is Muhsin Agha. He waits for his own death with his weariful heart which did not give up on its Armenian identiy after all what has happened. He is the last Armenian of Bitlis, the last member of an Armenian family who had migrated from this land long time ago, a guy who gets teased by the boys playing in the streets of Bitlis. Saroyan and Mugsi Aga chat to each other and Saroyan makes Mugsi Aga's last wish 'to spend his last days among Armenian people' come true.

Saroyan changes his will of death as he understands that to be buried in Bitlis is impossible under the cout d'etat circumstances of the September 12^th 1980 junta regime. With his final will, part of his ashes gets buried in a cemetery in Erivan, Armenia. The endings are always melancholic. People who live in the steps of Kars and Ardahan whose numbers are near to extinction... People who are exhausted little by little as they give away their innocences towards life; last member of the Malakans... The last and slight movements of my heart which is a place of fire.. The last breath that I inhale through my lungs while I have a sigh of relief... The nearly extinct natives of the American continent who take their wisdom from the bonds they had formed with the soil, the air and the water... The last American Indian who escaped from the continental lootings of the 'civilized' Europe... The sorrow due to the one who is gone and who will not be coming back... The last Armenian in Bitlis...  Each ending carries on its particular sadness, as I mentioned before. Each sadness echoes with another ending.

http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=1087930&CategoryID=99

Yusuf Nazım

Twitter : @yusufnazim