Büyük felaketin ölüm öpücüğü

Yusuf Nazım
T24| 24Nisan 2019

Acılar kalbimizi, ihanetler ruhumuzu, yalanlar ise tarihimizi kanatır.

3 Haziran 1915.

İstanbul’da o gece, başka bir karadır. Taksim’den Dolmabahçe’ye inen yolun sağ tarafında askeri bir hastane uzanmaktadır. Gümüşsuyu’ndaki hastanenin karşısında, Azaryan Apartmanı sessizdir. Sanki elleriyle yüzünü kapatmış gibidir.

Ayazpaşa’daki haziran sıcağında, elleriyle yüzünü kapatmış binadan paltolu bir adam çıkar. 26 nolu apartmanın 3.katında, 11 nolu dairede kızı ve karısı ağlamaktadır. Polisler kollarına girmiştir. Saçları taranmış, traşlı, düzgün giysileri içindeki bu kişi Osmanlı Meclisi milletvekili, hukukçu, yazar, bir Ermeni’dir.  

*  *  *

Sene 1915, Haziran’ın ikisi.

İki arkadaş, az önce birlikte yemek yedikleri masada kâğıt oynamaktadırlar.

Birisi nam salmış bir Osmanlı paşası, diğeri bir Osmanlı mebusudur. Gecenin ilerleyen saatlerinde, ikisi ayağa kalkar, vedalaşırlar. Paşa, masa arkadaşının karşısına geçer, ona sarılır, yanağından öper. Sanki uzun bir yolculuğa uğurlar gibidir. O an göz göze gelirler. Diğeri, içinde garip bir ürperti hisseder. Bir anda aralarında sanki sessiz, soğuk bir duvar örülmüş gibidir...

Osmanlı paşasının adı Talat’tır; nam-ı diğer Talat Paşa. Onun, sarılıp yanağından öptüğü mebus ise, hukukçu bir Ermeni, edebiyatçı, yazar, ceza hukuku profesörü, Krikor Zahrab’tan başkası değildir.

Krikor Zahrab, ayrılırken Talat Paşa’nın ona niye sarıldığını, yanağına neden bir veda öpücüğü kondurduğuna şaşırır, bir anlam veremez. Bir gün önce, hakkında verilen tutuklama kararının altında Talat Paşa’nın imzası olduğunu da bilmez.

Hâlbuki 47 gün sürecek uzun bir yolculuk beklemektedir onu. Ilık bir haziran gecesinde, Pera’daki bir öpücükle başlayıp İstanbul’da, Azaryan Apartmanı’ndan tutuklanarak devam eden, Diyarbakır yolundaki Şeytan Deresi’nde sonlanacak olan bir ölüm yolculuğudur bu.

Yaklaşan büyük fırtınanın öncesinde

Solda Istanbul mebusu Krikor Zohrab, sağda Erzurum mebusu Vartkes Serengülyan

Aslında izleri 1911’lerde başlayan; dipten, sessiz ve ağır ağır Anadolu’nun içlerine doğru sokulan, bir ölüm fırtınasının kopmaya başladığı andır bu.

1908’de yıkılan ve baskıcı Abdülhamit istibdat rejiminin yerini alan 2.Meşrutiyet anayasal rejimi Osmanlı toplumuna görece özgürlükler getirmiştir. İstibdatın baskılarından yurt dışına kaçmış Osmanlı, Rum ve Ermeni aydınları ülkeye dönmüştür. Bunların içinde, Abdülhamit rejimine karşı İttihat Terakki Cemiyeti ile birlikte ortak mücadele eden birçok Ermeni aydını da vardır.

Enver, Talat ve Cemal Paşa üçlüsünün kontrolündeki İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin 1911 ‘deki gizli toplantılarında alınan kararlar; anayasal rejime geçilmesine önayak olmuş İttihat ve Terakki’nin 1912 de iktidara gelişi; aynı yıl yaşanan Adana’daki Ermeni katliamı, bu üçlünün 1.Dünya Savaşı’na girerek Osmanlı ülkesini, Türk-İslam eksenli bir hatta çekme planı, Adriyatik’ten Çin Seddi’ne bir imparatorluk hayali; turan yolunda Sarıkamış’ta kırdırılan on binler, Çanakkale’deki büyük direniş, Van bölgesindeki Ermenilerin Rus cephesine katılarak giriştiği işgaller… Anadolu’nun Ermenilerden ve Rumlardan arındırılması için yapılan planlar, gizli hazırlıklar; adım adım yaklaşan ve kopmaya ramak kalmış bir fırtına… 

Ve Gümüşsuyu’ndaki Azaryan Apartmanı’ndan başlayacak ölüm yolculuğunun 45 gün öncesine işaretlenen o meşhur tarih:

14 Nisan 2015!

İstanbul’daki Ermenilerin ileri gelen şahsiyetlerine yönelik bir tutuklama furyası başlamıştır. İçlerinde yazar ve gazeteciler, hekim ve eczacılar; şairler, sanatçılar, eğitimcilerin bulunduğu aydınlar topluluğudur bu. İlk gün 180 olan tutuklu sayısı, birkaç gün içinde 235’e, ilerleyen günlerde sadece İstanbul’da 2345’e ulaşacaktır. Tutuklamaların sevk edileceği yön, Ankara üzerinden Çankırı ve Ayaş’tır.

Artık beklenen o büyük fırtına kopmuş, ölüm yolculuğu başlamıştır…

*  *  *

Zohrab, o gece götürüldüğü Galatasaray Karakolu’nda bir tanıdıkla karşılaşır. Bu kişi yakın dostu, İttihat Terakkicilerle, onların ünlü paşalarıyla sıkı ilişkileri olan, üç dönem Erzurum milletvekilliği yapmış Varkes Serengülyan’dır.

Zohrab iyimserliğini korumaktadır. Karakoldan karısı Klara’ya şöyle yazar:

“Sevgili karıcığım; Konya’ya gönderileceğimi şimdi haber verdiler. Biliyorsun bu şehrin valisi benim arkadaşımdır ve bu sayede hiçbir zorlukla karşılaşmayacağımı tahmin ediyorum… Endişelenmeyin, hiçbir girişimde bulunmayın, kimseye bahsetmeyin.”

İki Ermeni milletvekili, Vapurla Haydarpaşa’ya geçirilirler. He ikisi de, halen 3.dönem milletvekilliği yapmakta olan bu insanlar İstanbul’da ikamet ettikleri halde, ne tuhaftır ki yargılanmak üzere Diyarbakır’a götürülmektedirler.

İkisi de Osmanlı vatanına bağlı Ermeni vekilleridir. Yaklaşan büyük fırtına öncesinde dostları, iktidardaki yakınları ve hatta bizzat Talat Paşa tarafından yurt dışına çıkmaları yönündeki yardım, destek ve telkinleri reddetmişlerdir. Başlayan fırtınaya rağmen Ermenilerin “Osmanlı devletinin refah ve mutluluğu” içinde yaşayabilecekleri konusunda iyimserdirler.

Öyle ki Zohrab, büyük fırtına bu kadar yaklaşmışken bile, Osmanlının savaşta galip çıkması için Ermenilerin ellerinden gelen her şeyi yapması yolunda çağrılar yapan bildiriler yazmış, bunları Patrikhane’ye yayınlatmıştır. Çeşitli yardım kampanyalar açarak, 100 yataklı bir sahra hastanesinin hibe edilesine de önderlik etmiştir. Bu çabaların içinde, yaralı askerlerin tedavisi için Anadolu’daki Ermeni hekim ve sağlıkçıların seferber edilmesini sağlamak da yer alacaktır…

Tanrının ellerine sığınan Ermeni vekil

4 Haziran günü Haydarpaşa’dan trenle yola çıktıklarında, öncekiler gibi Ankara üzerinden Çankırı veya Ayaş gideceklerini bildirirler. Sonradan bu güzergâh, Diyarbakır olarak değiştirilecektir.  

1915 sürgüne gönderilip öldürülen Ermeni aydınlarından bazıları

Diyarbakır yolculuğunda Zohrab’a neredeyse özel bir protokol uygulanır. Yol boyunca valiler, bürokratlar, milletvekilleri ve dostları ona konuk muamelesi uygular. İçlerinde, “otel sizindir” diye onu karşılayan otel işletmecisi, eski piyano hocası Soulier bile vardır. Dostları ve sevenleri tarafından, İstanbul-Diyarbakır yolculuğu, onu ağır ağır gelmekte olana kötü sondan uzak tutmak için adeta yavaşlatılır…

Krikor Zohrab yol boyunca karısına, dostlarına mektuplar gönderir, yapılan yanlışlığın bir an önce düzeltilmesi için ısrar eder. Bir zamanlar, İttihatçılara karşı Anadolu’da başlayan ayaklanmada, evinde sakladığı Halil Paşa’ya, son gece birlikte yemek yedikleri Dâhiliye Nazırı Talat Paşa’ya, Harbiye Nazırı Enver Paşa’ya; diğer meclis arkadaşlarına, Şeyhülislam’a, büyükelçilere… Karısından, yazdığı mektupları belirttiği kişilere, yakın dostlarına iletmesini, onların tavsiyelerin almasını ister. Cümlesi şöyle biter:

“… etrafında hala kaldıysa.”

Neredeyse hiç kalmamıştır! Eski dostlar hep yüz çevirmiş, oyalamış, Klara’nın etrafında hemen hemen yardım edecek kimse kalmamıştır. Zohrab her fırsatta yazmış, şifreli/şifresiz telgraflar göndermiş; Osmanlı Ülkesi’ne bağlılığını kanıtlamaya çalışmış, ortak ülkülerini anlatmış, uğraşmış, çırpınmış, didinmiştir.

Başka hiçbir umut ışığı, hiçbir dost eli, hiçbir çıkar yol kalmayınca, son çareyi ilahi kuvvetin insafına bırakmış, son olarak karısına “Tanrının ellerine sığındım, hepinizi öpüyorum.” diye yazmıştır…

Oysaki ilahların kudreti, tahminlerinden öte kötücül ve acımasızdır. Sürüklendiği bu ölüm yolculuğundan onu, Tanrı bile kurtaramayacaktır artık...

Şeytan Deresi cinayeti

19 Temmuz 2015, sabah 5 suları.

Bir saat önce Urfa’dan Siverek yönünde yola çıkan iki at arabası, beraberindeki atlı jandarmalar eşliğinde, Şeytan Deresi üzerindeki Şeytan Köprüsü girişinde dururlar. Arabacı, içinde Zohrab ve Varkes’in bulunduğu arabanın atlarını elleri titreyerek çözer, hızla uzaklaşır. Bir anda ölüm sessizliği kaplar ortalığı. Arkadan gelen diğer arabadakiler etraflarını sarar. Verilen bir işaret üzerine önlerindeki arabaya ateş etmeye başlarlar…

Varkes anında ölmüştür. Nasıl olmuşsa Zohrab sağdır ve arabanın içinde, şok geçirmektedir.

Güruhun lideri olduğu anlaşılan biri, arabaya tutunmaya çalışan Zohrab’ı sırtından yakalar, hızla aşağı savurur; ayaklarının altına alır, defalarca kez vurur, hınçla tekmeler. Bununla yetinmez, galiz küfürler ederek oradaki bir taşı alır, yerde kıvranmakta olan Zohrab’ın kafasına kaldırır vurur, kaldırır vurur, kaldırır vurur...

Kimisi şalvarlı, üniformalı; kimisi suratı kirli, kırçıl sakallı, tümü silahlı güruh, yerde inlemekte olan Zohrab’a yaklaşır. Önlerinde, başı taşla ezilmiş, can çekişmekte olan bir ceza hukuku profesörü, Osmanlı Meclisi milletvekili vardır. Bu onlar için hiçbir şey ifade etmez. Kanlar içindeki adama ifrit gözlerle bakarlar. Dört kişi silahlarını çıkarır, Zohrab’a doğru ateşlerler.

Sayıların baş edemediği bir felaket

Krikor Zohrab, 2.Meşrutiyet sonrasında umutluydu.

Kendini hem Ermeni, hem de Osmanlı olarak görürdü. “Osmanlı devletinin farklı kimliklerin, birbirlerinin farklılığını tanıyarak bir arada yaşaması temelinde var olacağına” inanırdı. 

Krikor Zohrab'ın Gümüşsuyu'ndaki Azaryan Apartmanı

Kendilerinin sonradan dâhil oldukları; çoğunun aceleyle, bazılarının üstünü dahi giymeye fırsat bulamadan çıktıkları Çankırı ve Ayaş yolundaki bu ölüm yolculuğundan sağ kurtulabilenlerin sayısı sadece 15-16 olacaktı.

Arkasından gelecek büyük sürgün ve kıyımdan ise yüzbinlerce Ermeni payını almaktan kurtulamayacaktı. Bu öylesine bir kıyımdı ki, yüz yıl geçse dahi sayılarla baş etmesi bile mümkün olamayacaktı.

Cemal Paşa anılarında 600 bin Ermeni’nin öldürüldüğünü yazarken, tarihçi Murat Bardakçı, 20 şehri hariç tutarak, 1 milyon Ermeni’den bahsedecek; Talat Paşa ise defterinde, 924 bin Ermeni’nin sürgüne gönderildiğini yazacaktı…

Yaz geldi ama ölüm de geldi

Krikor Zohrab. Ölümün soğuk elleri boğazına sarıldığında 54 yaşındaydı.

Yaz gelse de Büyükada’ya gitsek, denizinden, temiz havasından yararlansak, dinlensek diye düşünmüştü. Yaz geldi ama ölüm de geldi. Kendisini, İstanbul’dan başlayıp Konya, Adana, Halep üzerinden; Urfa, Diyarbakır yönünde ilerleyen bir ölüm yolculuğunda buldu.

Onu bu yolculuğa çıkaranlar, kâh zor günlerinde evinde sakladığı, kâh aynı masada yemek yiyip kâğıt oynadıkları, aynı meclis çatısı altında, aynı sıralarda, aynı komisyonlarda birlikte çalıştıkları; Aldülhamit istibdatına karşı birlikte mücadele ettikleri İttihat Terakki’li yol arkadaşlarıydı.

Pera’daki Cercle d’Orient Kulübü’nde, bir Osmanlı paşası tarafından onun yanağına kondurulmuş ölüm öpücüğü, Anadolu’nun bağrındaki bir milyondan fazla Ermeni’nin ölüm fermanı gibiydi sanki. O, bunun farkında bile olmadı, belki ihtimal dahi vermedi. Bütün iyimserliğiyle Ermenilerin, Osmanlı Devleti’nin güvenliği içinde huzura kavuşacağına inandı.

Urfa Diyarbakır arasındaki Şeytan Deresi’nde, Teşkilat-ı Mahsusa’nın adamları tarafından kıstırılıp başı ezilerek öldürülürken bunu fark etmiş miydi, bilinmez.

Ölümünden sonra, ailesinin yurt dışına çıkmasına izin verildi. Adı daima, Osmanlı-Ermeni toplumlarının birlikteliğini savunan bir Ermeni milletvekili, gazeteci, yazar, hukuk adamı, saygın bir insan olarak anıldı. Yüz yıl önce verdiği edebi ürünleri, konuşmaları, konferansları Ermenice olarak 22 cilt halinde yayınlandı. Eserleri 26 dile çevrildi.

Ölümün, o soğuk yüzünü gösterip ağır ağır yaklaştığı günlerde bile, hep ülkesinde kalmayı tercih etti. Başı ezilerek öldürülmeden bir gün önce, yakın arkadaşı, Urfa milletvekili Nedim Beyin konağında, kendileri için verilen yemekten sonra, gece yarısı bacadan odasına giren Mıgırdıç Utyelparyan’ın kaçırma teklifini dahi reddetti.

Ölümünden bir gün sonra, altın saati ve yüzüğü Urfa Pazarı’nda satışa çıkmıştı bile. Aynı pazardan satın alınan ve üzerinde baş harfleri ile kan lekeleri bulunan deri çantası ise Halep’te bir İngiliz’in elinde görüldü.

Eşi Klara’ya, 15 Temmuz’da Halep’ten gönderdiği mektubunda, “yolculuk boyunca yeni ayı iki kere gördüğünü” yazmıştı. Üçüncü kez göremedi.

Son mektubunun içine, vasiyetini de koymuştu.

Osmanlı-Ermeni ortak vatanı olarak gördüğü bu kutsal topraklar ona, bir mezar taşını dahi çok gördü…

Not: İlgilisi için kaynak; 1915 Bir Ölüm Yolculuğu, Krikor Zohrab /Nesim Ovadya İzrail, 2.Baskı

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/buyuk-felaketin-olum-opucugu,22337

Kırlangıcı vurdular

Yusuf Nazım
T24 | 19 Ocak 2018

Sene 1962.

Tuzla’da çok çeşitli kuşlara konaklık eden duru bir göl. Hemen ötesinde tertemiz deniz. Yakınlarında ise dümdüz bir arazi. Kalabalık bir çocuk grubu çorak arazinin içinde ip gibi dizilmiş yürümektedir.

En önde bir adam vardır. Genç, bakışları yumuşak, dokunuşları sevecen. Biraz sonra bep birlikte çadırlarlar kurmaya başlarlar.

Bilirler ki su hayattır. Bu yüzden ilk yaptıkları şey büyükçe bir kuyu açmak olur. Ellerinde kazmalar, kürekler… Fidanlar dikmeye başlarlar araziye. Bulabildikleri kadar çok fidan... Çocuklar diktikleri ağaçları sulamak için kovalarla su taşırlar. Ta ki hortumları olana dek...

Hepsi, henüz oyun oynama çağında çocuklardır. Her şeyi yapa boza öğrenir, hayatın onlara dar ettiği yollarda bata çıka ilerlerler.

Bir süre sonra toprağı kazmaya başlarlar. Kazdıkları yer, yapacakları inşaatın temelidir. Sayısı 30 olan çocukların her biri bir kırlangıç gibidir; zayıf, ince, narin; en küçüğü 8, en büyüğü ise 12 yaşındadır…

Başlarında ise bir adam vardır.

Bir dönem yuvası bozulmuş kırlangıçlar gibidirler hepsi. Yurdun dört yanına dağılmış, anne babaları olmayan ya da ayrı kalmış, bir yakının yanına sığınmış; okula gidemeyen, mağdur, yetim Ermeni çocukları... İşte bu çocuklara yurt olsun diye yapılan bir tesistir inşa etmeye başladıkları. Yemekhanesi, mutfağı, spor salonu, çamaşırhanesi; oyun alanları, yatakhane ve derslikleriyle tam bir sosyal kamp olacaktır burası. Kümesleri, ahırı, balık besleyecek havuzları bile olacaktır.

Oyun oynama çağındaki çocukların taş taş üstüne koyarak, kerpiç kerpiç örerek, hayal edip düş kurarak inşa edecekleri bir yetimhane, bir kırlangıç yuvası haline gelecektir burası.

Önlerinde ise bir adam vardır ki, hep çocuklarla beraberdir, hep en öndedir.

Önden o yürümüştür, ilk kazmayı o vurmuştur toprağa, ilk küreği o atmış, ilk kovayı o taşımıştır. Ve zamanla yeni kuyular açılmış, yeni ağaçlar dikilmiş, ek binalar yapılmıştır…

Tuzla'da bir yetimhane

5 yıl sonrasıdır.

Tuzladaki düz arazinin yerinde adeta bir orman büyümüştür. Ormanın tam ortasında büyük bir bina vardır. Beş yıl önce, oyun oynama çağındaki otuz çocuğun emeğiyle, alın teriyle, düşleriyle başlattığı bir hikâyenin finalidir bu.

Burası 1500 çocuğa yuva olacak Tuzla Ermeni Yetimhanesi’nden başka yer değildir. Adı ise Kamp Armen’dir…

Kamp Armen, ülkenin dört bir yanına dağılmış yetim kalmış kırlangıçların yuvasıdır.

Açılışını yine çocuklar yapar. Bu sefer daha kalabalıktırlar.

Başlarında ise yine aynı adam vardır. Baron Güzelyan’dır adı.

1976 senesinde kendisine bir suikast yapılır. Kampın içinde, çocukların gözleri önünde vururlar onu, ancak şansı vardır, kurtulur.

Ne var ki 12 Eylül 1980 darbesinden onun da payına tutuklanma, işkence ve zulüm düşecektir. Baron Güzelyan ülkeyi terk eder, Marsilya’ya yerleşir.

*  *  *

Sonra başka bir adam peydahlanır kampta.

O da gençtir, delikanlıdır. O da bir kırlangıçtır, yetimdir. Üstelik Tuzla Yetimhanesi’nin yetiştirdiği çocuklardandır. Sahip çıkar kampa, çocuklara, çocukluk hayallerine.

Ne var ki kampın arazisini vakıftan almak için devlet harekete geçmiştir. Geceleri, kampın yemekhanesinde, karanlıkta bir karartı gözükür. Kimi zaman sabahlara kadar düşünerek oturur.

Yine aynı adamdır bu.

Yemekhanenin bir köşesinde oturur ve düşünür. Çünkü devlet kırlangıçların yuvasına el koyacaktır.

Nitekim, 1987 yılında vakfın arazisine el konulur. Kamp boşaltılır. Yeni sahipleri olur arazinin, sık sık el değiştirir. Binaları yıkıp yeni inşaatlar yapmaya uzun süre cesaret edemezler. Üzerinde yetim hakkı vardır çünkü. Sonrasında uzun bir sessizlik dönemi yaşanacaktır…

bir gölge yığılır yere

Bir akşam vaktidir.

Şişli, her zamanki gibi kalabalık, ağır bir İstanbul’u yaşamaktadır.

Birden birkaç el silah sesi duyulur.

Eski apartmanların çatılarından birkaç güvercin kanatlanır.

Halaskargazi Gazi Caddesi’nde bir gölge yığılır yere.

Kaldırıma yüz üstü düşer.

Ayakkabılarının altında delikler vardır; üstelik bir değil, her iki ayağında birden delikler vardır; başının arkasındaysa üç kurşun yarası!

İncecikten bir kan sızar oracıkta, İstanbul’un içine içine kanar.

Yıllar yılı üstü örtülmeye çalışılan tarihsel bir kötülüğün devamı gibi kanar.

Ağır ağır kırmızıya boyanır kaldırım.

Şişli’nin kapılarında, pencerelerinde acıyla buruşmuş yüzler, yerdeki gölgeye bakıyordur. 

Kaldırımda, acılı bir tarihin yarası, bir kez daha açılmış kanıyordur.

Yerde yatan yine aynı adamdır!

Geceleri, Kamp Armen’in yemekhanesinde, karanlıkta bir karartı gibi gözüken; kimi zaman sabahlara kadar düşünerek oturan adamdır o.

Adı Hrant’tır.

Bir kırlangıçtır o!

Ve bir kez daha kırlangıcı vurmuşlardır.

Son zamanlarını, bir güvercin tedirginliğinde yaşamıştır Hrant.

Ölüm, pis yüzüyle sırıtarak, göstere göstere yaklaşmıştır ona.

İsteseydi eğer, başka bir coğrafyada, başka bir şehrin yaşamında, rahat bir gelecek için kolayca yer açabilirdi kendine.

Ama o gitmemiştir.

Kökleri buradadır çünkü onun, yuvasını terk etmemiştir.

Köklerinden, toprağının kokusundan ayrı düşmek istememiştir.

Bu toprakların ağacıdır, bu topraklarda kök salmıştır o. Ölünce, yıllar önce, yaşlı bir Türk’ün dediği gibi, “su çatlağını bulmuştur.” Kaderin, atalarına biçtiği bu eğreti yolda, sessiz, sakin ama hep onurla devam ettiği yolculuğun sonunda gürül gürül akmış, sonunda kendi çatlağına yürümüştür.

Ölümü bir ateş topu olarak kalmıştır hükümranların elinde. Herkes birbirinin kucağına atmıştır bu topu. Oysaki sonradan, hepsinin birden orada olduğu anlaşılmıştır. Evet, hepsi birden orada olmuş, elleri hepsinin birden uzanmıştır silaha; hepsi birden kavramış, hepsi birden dokunmuştur tetiğe…

Sene 2007’dir, Ocaktır, ayın ondokuzudur...

içimizdeki öteki

Adı Hrant Dink’ti.

Ailesi Sivas Ermenilerinden, aramızdaki son kırlangıçtı belki.

Malatya’da dünyaya gelmiş, Tuzla’da bir yetimhanede başladığı yaşam yolculuğuna, sonradan bu yetimhaneyi sahiplenerek devam etmişti. “Tek başıma yaparım” deyip Cumhuriyet sonrası, Türkçe ağırlıklı ilk Ermeni gazetesi AGOS’un çıkartılmasına öncülük etmişti. Barışsever, yüzleşmeden yana, kötülüğe karşı iyilikle mücadele eden, birlikte yaşamayı seçen biri…

“Her koşulda, yaşadığı cehennemi cennete çevirmeye” talip olanlardan.

Geçmişi, nice acılarla karartılmış bir tarihe sahip ülkenin, kötü kaderini değiştirmek için belki de bir fırsattı o.

Bu ülkenin talihsiz geçmişine rağmen, geleceğine verilmiş bir şanstı.

Kapısını çalmayı çoktan unuttuğumuz komşumuz Agop’tu o; terzi Kordonciyan’ın renk renk giysilerindeki deseni, matbaacı Sarkis’in kokusu, şair Manuşyan’ın şiir gibi sesi, rahip Vartabed’in nefesiydi. 

Yaşatmayı bir türlü başaramadığımız içimizdeki ötekiydi o.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/kirlangici-vurdular,18974

The Last Armenian in Bitlis

William Saroyan (1908-1981)

Radikal/May 14, 2012
Yusuf Nazım

The endings are always dreadful. One feels sad every time. Each extinction means saying farewell to someone/something that will not be coming back. The last inhabited house of an evacuated village resembles the last residues of a fire and  its remaining flames blowing in the wind. The last fish which struggles for its life, in a river which has dried out because of a hydroelectric dam constructed onto its watercourse.... The mournings of an indigenious language which has been sunk into oblivion on a random place on earth... The last member of a species which is about to go into extinction after millions' of years of struggle in the evolutionary process of nature... Each ending carries on its particular sadness. Each sadness echoes with another ending.

Saroyan's Will

“My grandmother used to say, 'Kurdish is the language of the heart'. Turkish sounds like music; it flows like a river of wine, sweet and shiny. But ours is the language of pain and suffering. We always tasted death; our tongues carry the load of hatred and pain.”

These are the words of William Saroyan from his short story 'Resurrection of a Life' dating back to 1938. Saroyan is one of the powerful writers of American Literature in the 20^th century.

Saroyan was born in 31^th August 1908, Fresno, California as a new member of an immigrant Armenian family. Upon the death of his father when Saroyan was three years old, he and his three siblings were given away to an orphanage. After five years of his time in orphanage, he goes to public school until his fifteenth birthday. He always dreams to be a writer. He works as a mortician, as a railroad worker and many others. Meanwhile he starts to write short stories. At first, magazines he got in contact with do not publish them. After his first story to be published in 1933 – titled as 'Story' – he hits the jackpot. He gets his first book to be published in 1934. 'The Daring Young Man on the Flying Trapeze' becomes a bestseller at the same year. This happens to be his first achievement on his dream to be a great writer. Following his first story book, 'Inhale and Exhale' (1936) and his first theatre play 'My Heart is in the Highlands' (1939) gets published. Another theatre play of him 'Time of Your Life' (1940) wins the Pulitzer Prize for Drama but he refuses to take it. He states that the said play 'does not deserve to be a winner' comparing to his previous works. In his 73 years of lifetime, he produces more than 60 pieces of literature. His stories, plays and novels get translated into various languages. He writes with a sincere and plain language. His fluent, recitative and enthusiastic style of language is called after as 'Saroyanesque' in the American literature. Saroyan, who is refered as the 'genius of plainness', passes away in 18^th May 1981 in the town where he was born, Fresno. UNESCO declares 2008 to be the 'William Saroyan Year' due to his contributions to the world literature.

According to his will, Saroyan demands to be buried in Bitlis. A writer who was born in a small town of the US and who diead at the same place had a significant reason for such a request. His family roots go back to this Anatolian city, Bitlis. The uneasiness of a coming catastrophe coming upon them swings Saroyan family to Fresno, California in 1905 and enforces them to leave their ancestors' and their homeland for centuries.

After leaving the orphanage at the age 8, the stories he had listened from the elderlies introduced him a world of imagination which brought a Pulitzer Prize in the end. Even though his works were nurtured by the English language and American soil, his words had always carried the soul of Anatolia. It is known that the way he talks about the notion of 'immigration' in his stories gets their influence from the hardships encountered by the Armenian migrant children he had grew up with. His extraordinary longing to be a part of his family's roots emphasized in his works makes its reader to adore the Anatolian land. Contrary to what is expected, he does not feel any prejudices against the Turkish people and Turkey. 'Cowards are Brave' is especially a monumental piece for its themes of tolerance, forgiveness and love of humanity.

Going back home

In 1964, Willliam Saroyan sets off on a journey in order to soothen his longing and love for Bitlis. He travels with his friends Yasar Kemal, Ara Güler, Fikret Otyam and others. When they arrive Bitlis, he kneels down and kisses the ground. He runs around the city as if he was amazed and surprised like a child. He calls everything he comes across with as 'My Townsman'. He hugs, kisses and smells the trees, the stones, the soil and the animals. He drinks the water of Van Lake, the sea of his dreams. He freshens up with and drink the water of Sapkor Fountain near Bitlis which had become legendary after his grandmothers' sayings...

They cannot see the old houses made of stone, the churches with their bells on top of them and the cemeteries with their famous gravestones, when they arrive the city. Nothing was left behind the four Armenian cemeteries of the city. One church was demolished and turned into a prison, others were turned into stables and other things. Starting from the 1910's, the presence of the imperialist games played on Anatolia made different peoples to be set off against each other. In the end, the cruelty of the sovereign had acted upon the weak and extinguished it.

Photo : Ara Güler

They find the house of Saroyan's father which they believe to be. Saroyan kneels down between the walls of the ruined house and quietly cries. He does not resent and he does not bear any grudge. He just cries. He cries slowly and secretly. He bonds the language of music - which flows like a soft, slow and bright river of wine – with the language of the heart. He tries to ease away the hatred and pain and to transmit the language of suffering through his own ache.

Mugsi Agha's Last Wish

The last Armenian that he could find in his ancestors' land is Muhsin Agha. He waits for his own death with his weariful heart which did not give up on its Armenian identiy after all what has happened. He is the last Armenian of Bitlis, the last member of an Armenian family who had migrated from this land long time ago, a guy who gets teased by the boys playing in the streets of Bitlis. Saroyan and Mugsi Aga chat to each other and Saroyan makes Mugsi Aga's last wish 'to spend his last days among Armenian people' come true.

Saroyan changes his will of death as he understands that to be buried in Bitlis is impossible under the cout d'etat circumstances of the September 12^th 1980 junta regime. With his final will, part of his ashes gets buried in a cemetery in Erivan, Armenia. The endings are always melancholic. People who live in the steps of Kars and Ardahan whose numbers are near to extinction... People who are exhausted little by little as they give away their innocences towards life; last member of the Malakans... The last and slight movements of my heart which is a place of fire.. The last breath that I inhale through my lungs while I have a sigh of relief... The nearly extinct natives of the American continent who take their wisdom from the bonds they had formed with the soil, the air and the water... The last American Indian who escaped from the continental lootings of the 'civilized' Europe... The sorrow due to the one who is gone and who will not be coming back... The last Armenian in Bitlis...  Each ending carries on its particular sadness, as I mentioned before. Each sadness echoes with another ending.

http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=1087930&CategoryID=99

Yusuf Nazım

Twitter : @yusufnazim