21 Kasım 2026 Cumartesi

ÖYKÜLERİN ÖYKÜSÜ (1): KADIN AĞLIYORDU

Pablo Picasso
Yusuf Nazım
+Eleştiri Dergisi | Sayı: 4, 2025

 (“Babamın da makinesi vardı” öyküsünün hikâyesi)

Bir gün yazdığım öykünün kahramanı ağlamaya başladı. Oysaki gerçekte ağlayan bendim.

Birinci hikâye: Kayıp hafıza

Sırtında taşıdığı dünya yüküyle içeri girdi. Yorgun adımlarını sürüyerek ilerledi, kendini masanın yanındaki sandalyeye bıraktı. Yüreğinde taşıdıklarının ağırlığı yüzünün bütün hatlarına sinmişti. Nicedir soluksuz kalmış gibi derin bir nefes aldı. Seslerle, kelimelerle, resimlerle dolu heybesini boşaltmaya koyuldu.

Gelen, belgesel ve sözlü tarih çalışmaları yapan dostum Kazım Gündoğan’dı. Ankara'dan Dersim'e, Dersim'den Adıyaman'a, oradan Bursa'ya, Manisa’ya şehir şehir dolaşır, 1938’de katledilen ailelerin evlatlık olarak verilen çocuklarının izlerini sürerdi. Heybesinde acı dolu hikâyeler, yüreğinde taşıdığı bu hikâyelerin dayanılmaz ağırlığıyla bana gelir, heybesini boşaltır, bir bakıma hafiflemek isterdi.

O gün de öyle olmuştu. Bu sefer peşinden gittiği, Ankara'da yaşayan, köklerinden kopmuş, belleği sisler altında kalmış, geçmişini hatırlayamayan Emoş Gülver’in öyküsüydü. Eski adı Elif'ti, ancak artık Gülo Nine deniyordu ona. Uzun görüşmelerin, bellek yoklamalarının, geçmişe gidiş-gelişlerin, bazı seyahatlerin sonrasında yolculukları onu Dersim’de bir dere kenarına götürmüştü. İşte, hafızası tam da burada çözülecekti. Birden çocuk yaşlarına gidecek, kendini bir çalının altında kaybolmuş olarak bulacaktı. İçinde saklandığı çalıyı aralayan kişiye bakacak, onun babası olduğunu hatırlayacaktı. Heyecanla,

“Babam beni buldu, babam beni buldu…” diyecek, ardından “Ama” diye şaşkınlıkla ekleyecekti; “babamın da makinesi vardı!” 

İkinci hikâye: Babamın da makinesi vardı

Hikâye tüyler ürperticiydi. Duyar durmaz mırıldanmıştım:

“Bunu yazmalıyım!”

“Olur,” demişti Kazım, “yaz, güzel bir öyküsü olur bunun, iyi anlatırsın sen.” diye karşılık vermişti.

Hikâyeyi “Babamın da makinesi vardı” başlığıyla yazdım.

Seksenli yaşlardaki Emoş Gülver geçmişinden kopmuştu. Babasının bir asker olduğunu biliyordu. Erzincanlıydı. Ancak bulanık belleği onu, zaman zaman kına yeşili derin vadilere, yüksek dağlara, bu dağların sarp yamaçlarına, bu yamaçlardaki beyazlı grili taş kümelerine götürüyordu. Kimlik kartında doğum yeri olarak Deşt yazılıydı. Sadece Deşt…

Kazım, uzun araştırmaları sonucunda Deşt’in, Tunceli ili sınırları içerisinde bir yer olduğunu öğrenmişti. Uzun araştırmaları onu Tülük Köyü’nün olduğu yere götürecekti.

Emoş Gülver dâhil beş kişiydiler. Yıkılmış evlerin, üstü otla kaplı harabelerin bulunduğu yamaçlarda gezinirken, Gülo Nine’nin gözü karşıdaki taş kümesine takılmıştı. Elini alnına götürmüş, karşı tepenin yamacındaki eski karakolun taş duvarlarına uzun uzun bakmış, işte o an belleği birden çözülmeye başlamıştı. Eski karakolu işaret ederek;

“Beyaz pencereli uzun bir binaydı, hatırladım!” demişti, “Hep askerler olurdu orada…”

Yüz hatları değişmiş; sakin, derin bir boşluğa bakar gibi duran gözlerine, geçmişin karanlık ve puslu labirentlerinden çıkıp gelen acı dolu bir ifade yerleşmişti. O an yere kapaklanmış, avuçlarıyla otları yolmaya başlamıştı.

“Deşt! Deşt! Deşt!” diye çığlık atmış, kelimeler kendiliğinden dökülmüştü dudaklarından:

“Hava sisliydi, yol kalabalıktı. Yanımda babam, annem, kardeşlerim vardı. Askerler geldi, birlikte yürüdük...”

Sonra, eliyle işaret ederek aşağılara doğru bir yönü işaret etmişti. O tarafta Harçik Çayı vardı. Araçlarla yola koyulmuş, bir vadiye inerek Harçik Çayı kıyısına varmışlardı.

Gülo Nine aradan inmiş, Harçik Çayı’nın sığ sularına doğru yürümüştü. Bir kaya kartalı, koyu kahverengi kanatlarının altına aldığı rüzgârla vadinin tepe noktasında havalanmış, kayalıklara yakın, kavisler çizerek uçarak aşağıda, bu toprakların, dağların ve suyun yabancısı beş kara noktayı meraklı gözlerle süzmüştü.

Kameralar tetikteydi. Gülo Nine bir süre derenin içinde öylece durmuş, durmuş, durmuş, sonra yavaşça geri dönmüştü. Tripodlar üzerinde kendine doğru yönelmiş kameraları görünce birden dehşete kapılmıştı.

“Hatırladım!” demişti, “Hatırladım! Makineler vardı böyle... Sonra bir cayırtı koptu. Çığlıklar, feryatlar, her yer kan, revan…”

Bir an susmuş, dizlerinin üzerine çöktüğü yerden avuçlarıyla otları yolmuş, başını tırmalamış; avuçlarındaki saçlar, yaban otlarına, kır çiçeklerine, papatyalara, tülbendinin yeşil-sarı işlemeli dantelleri arasına karışmıştı. Ayağa kalktığında gözleri dehşetle açılmış haldeydi.

“Çalılıkların arasına saklanmıştım, babam geldi, beni kurtardı!” diye,

mırıldanmış, yalvarır gibi bakışlarını oradakileri üzerinde gezinirken devam etmişti:

“Öbür elinde makinesi vardı, öbür elinde makinesi vardı!”

Bir anda Emoş Gülver’in belleği çözülmüş, kendisini bulanın, ömrü boyunca babası olarak bildiği asker olduğunu işte o an anlamıştı.

Bu hikâyeyi yazdım. Yazdım ama yayımlamak için Kazım ve Nezahat Gündoğan’ı bekledim. Zira aynı hikâyenin belgeselini yapıyorlardı. Belgesel Dersim’in Kayıp Kızları, Hay Way Zaman adıyla yayımlandı ve 2013 Antalya Altın Portakal Film Yarışması’nda Jüri Özel Ödülü’ne lâyık görüldü. Bense, Leyla’yı Beklerken adlı öykü kitabımda Babamın da makinesi vardı başlığıyla yayımladım. 

Üçüncü hikâye: Dersim kaç dağ içinde?

2024 yılı Haziran sonu. Yeni romanım Aklın Ayak İzleri’nin söyleşi ve imza etkinlikleri için çıktığım turnenin Dersim ayağındayım. Geceyi arkadaşımın evinde konaklıyoruz. Ertesi gün söyleşi ve imza etkinliği var.

Sabah erkenden Dersim şehir merkezinden çıkıp, Tunceli çıkışında, Munzur Çayı ile Pülümür Deresi’nin birleştiği yerden Erzincan yönüne sapıyoruz. Kısa süre Pülümür Deresi boyunca ilerleyip sonra çaya dik bir şekilde, dereyi arkamıza alarak tepelere doğru tırmanıyoruz.

Dersim'e gelmişiz. Söyleşi ve imza etkinliğinin hazırlıkları yapılacak. Kimin umurunda? Kalbim, beni ıssız dağların kuytuluklarına, Dersim'in kayıp kızlarının hikâyelerinden izlere sürüklüyor.  

“Deşt” diye fısıldıyorum, “Tülük Köyü.”

Birkaç telefon görüşmesi yapıyorum. Almanya'dan Kazım, Eski adıyla Tülük, yeni adıyla Savut Köyü’nün muhtarı, başka bir arkadaş daha... Yönümü belirlemeye çalışıyorum.

Gitmeliyim. Emoş Gülver’in kayıp belleğinin izlerinin olduğu topraklara gitmeliyim. Tülük Köyü, Veraniz Mezrası beni bekliyor, ona gitmeliyim.

Tülük Köyü’ne varmadan bize yol gösterecek olan 1938’den kalma yıkık karakoldan eser yok. Yerine inşa edilmiş tek katlı evden çıkarıyoruz yönümüzü. Kazım'dan aldığım tarife uyuyor, ana yoldan ayrılıp soldaki toprak yola sapıyoruz. Araç sarsılarak yol alıyor. İleride, bahçesine tel çit çekmekte olan bir adam. Adı Ferhat. Oralarda yabancılarla iyi gözle bakılmaz. Önce soğuk davranıyor. Derdimiz, kelimelerde şifreli: Deşt, diyoruz, 38 katliamı, kayıp kızlar, Emoş Gülver..

İşini bırakıyor, avuç dolusu kirazla geliyor yanımıza Ferhat. Çocuk yaşlarda bir subaya evlatlık verilen kızın kimliği peşi sıra gidiyoruz. Araç bir kez daha sarsılarak ilerliyor. Yamaçta bir taş ev, hemen yanındaki meşe ağacı bize gölgesini sunmaya istekli. Önce Haydar geliyor yanımıza. O bir hikâye anlatıcısı. Başlıyor anlatmaya. Anlatılan hikâyelerden yaralı sözler dökülüyor önümüze. Ölenlerin vaktiyle nerede, nasıl öldüğünü, geride sağ kalanların birer birer ayrıldığını. 2013 yılında, Dersim’in Kayıp Kızları belgeseli çekilirken oradaymış. Hatırlıyor Nezahat’ı, Kazım’ı. Karısı Sabriye de geliyor birazdan. İkram için eve davetlerini ısrarla geri çeviriyoruz. Akşamüzeri etkinliğimiz var. Meşe ağacının altında zaman, bizi oyaladıklarının farkında olmadan hızla ilerliyor. Aşağıdan bir ses:

“Kahvaltı hazır!”

            Eğreti bir yoldan evin bahçesine iniyoruz. Mükellef bir kahvaltı bizi bekliyor; buram buram sac ekmeği, tereyağında menemen, tel peyniri, tulum, kaymak; biberi, semizotu, salatası, domatesi…  Hepsi de el emeği, göz nuru. Nasıl da mahcup oluyoruz. Emekli öğretmen Hüseyin, karısı Naciye, Ferhat, Sabriye ve Haydar. Her biri sırayla anlatıyor. Geçmişinden koparılmış yaşlı bir kadının çocukluğuna götürüyor sözler bizi. Meşe ağacının altında ömürlerinden yaralı canlar. Sözcükler harap, sözcükler kayıp, puslar içinde sözcükler. 1938, tedip, tenkil, inkâr… Aramızda fısıltıyla dolaşıyorlar.

            Dersim’e gelirken kaleme alıp gazeteye gönderdiğim yazıdan bahsediyorum. “Başlığı Dersim Kaç Dağ İçinde? Daha sonra WhatsApp’tan gönderirim, mutlaka okuyun.” diyorum, “Belki de kendinizden bir şeyler bulursunuz orada.” 

Ayrılık zamanı geldi çattı. İçinde, Gülo Nine’nin hikâyesi, Babamın da makinesi vardı öyküsünün yer aldığı Leyla’yı Beklerken adlı kitabımı imzalıyorum onlara. 

Son hikâye: Kadın ağlıyordu

Ağustostu. Aradan çokça zaman geçmiş, odamda yeni romanımı çalışıyordum. Telefon çaldı. Açtım.

“Merhaba ben Haydar” dedi.

Bir an duraksadım. Kısa bir sessizlik oldu. Karşıdaki;

“Dersim, Vereniz Mezrası’ndan Haydar” diye ekledi.

Birden anımsadım. Haftalar geçmişti. 26 gün süren Doğu ve Karadeniz turnemi tamamlamış, yol boyunca söyleşi ve imza etkinlikleri yapıp Seferihisar'a dönmüştüm. Arayan, turnemin ikinci durağı Dersim'de, bir sabah kendimizi dağlara verip Dersim'in kayıp kızlarından Emoş Gülver'in izini sürerken karşılaştığımız Haydar’dı. Konuk olduğumuz, dağ başındaki evin bahçesinde karşılaştığımız hikâye anlatıcısı. 1938 katliamında kayıp kızlar üzerine hikâyeler dinlediğim Haydar…

“Merhaba Haydar, bu ne sürpriz? Nasılsın?”

“İyiyim sağ olasın, seni sormalı, nasıl geçti yolculuk?”

“Ben de iyiyim, yaramazlık yok. Turnemi tamamladım. Uzun sürdü ama gayet iyiydi. Döneli çok zaman oldu.”

Karşıdaki bir an durakladı.

“Şey…” dedi.

“Bahsettiğin yazı vardı ya... Dersim kaç dağı içinde... Onu okudum. Kalemine, aklına, yüreğine sağlık. Çok beğendim. Daha iyisi olur mu, bilmem.”

“Güzel yüreğine sağlık Haydar dost, duyguların daim olsun, beğenmene sevindim.”

“Beğendim, beğendim ama…” dedi, sesi titreyerek devam etti:

“Eşim Sabriye'ye de verdim. O da okudu…”

Bir kez daha durdu.

“Okudu. Okudu ama ağlıyor. Şimdi ağlıyor, durduramıyorum. Ne olur bir şey de...”

Afallamıştım.

“Nasıl yani? Niye ağlıyor?”

“Bilmem, ağlıyor işte, durduramıyorum. Bir konuşur musun kendisiyle?”

Şaşırmış, ne diyeceğimi bilemez haldeydim. Kendiliğinden, çarpuk çurpuk kelimeler döküldü dudaklarımdan.

“Tabii, ver, ver konuşayım” diyebildim.

Kısa bir sessizlik oldu. Sonra, telefonun diğer ucunda bir hıçkırık sesi duyuldu. Derin, içli bir hıçkırık. 

“Alo!” dedim, “Sabriye Hanım, alo!”

Kadın ağlıyordu, konuşamıyor, hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Nutkum tutuldu, her tarafımı bir ürperti kapladı. Tekrar üsteledim.

“Sabriye Hanım! Alo, Sabriye Hanım! Dur, bir dakika!”

Kadın kendini tutmaya çalışıyor ama tutamıyor, boğulur gibi oluyor, ağlamaya devam ediyordu. Elim ayağım bağlanmış, ne yapacağımı bilemez haldeydim. Kelimeleri çaresizce sıralıyordum:

“Sabriye Hanım, dur, yapma, bekle biraz, az dinle…”

Karşıdaki kendinden geçmişçesine, hüngür hüngür ağlamaya devam ediyordu.

“Lütfen! Anlatsana ne oldu?”

Kadın biçare, kendini durduramıyor, hıçkırıklara boğulmuş, durmaksızın ağlıyordu.

Şaşkın haldeydim. Ne diyeceğimi bilemiyordum. Dilim dolandı, kekeledim.

“Sabri.., Sab… Sa...”

Kadın ağlamaya devam ediyordu. Son bir gayretle devam ettim:

“Lütfen söyler misin, ne oldu? Haydi, sakin ol, söyle bana, bak buradayım, konuşalım. Bir nefes al lütfen.”

Kendini toparlar gibi oldu, kısa derin bir nefes aldı, hıçkırıkları azaldı.

“Sen” dedi.

Umutlandım!

“Evet, evet, ben, devam et, ne oldu, söyle hadi!”

“Sen,” diye tekrarladı, “Sen bizi yazmışsın. Söyle, bizi böyle nasıl yazmışsın!?”

Birden durdum, yüreğimin en ince kanadından vurulmuş gibi oldum.

“Sen bizi değil, bizim ciğerimizi yazmışsın…”

Tüylerim nasıl da diken diken oldu, ömrümce yoruldum. Yüreğimin bütün pınarları kurudu, lâl oldum. Hicranla kavruldum, derbeder, viran içinde bir hâl oldu. Telefonun diğer tarafında tekrar bir hıçkırık, ağlama sesi geldi. Güçlükle durabildi.

“Sen” dedi, “bizim ciğerimizin taa içini yazmışsın…”

O an öldüm! Öldüm öldüm dirildim, kolum kanadım kırıldı. Öğrendiğim bütün kelimeler, dudaklarımdaki cümle heceler kurudu. Hem öksüz hem yetim oldum, kimim kimsem kalmadı, ıssız bir çölde hiç oldum...

Telefonu kapattım. Göğsüme bir fil oturmuştu. Boğazımdaki düğümü çözemedim. Kendimi sıktım, nefesimi tuttum, Zel Dağı’nın bütün yaralıları imdadıma koştu, olmadı, yapamadım. Halvori yolunda kayboldum, Pac Köprüsü’nde vuruldum, Pülümür Çayı’nda boğuldum, 38 kayalıklarında parça parça oldum, Harçik Çayı’ndan kan içtim. Ah göğsüm, ah yaralı göğsüm! Göğsüm Sürünbaba, Karaoğlan, Mercan dağı, içinde gürül gürül çığ, bir hıçkırık koptu göğsümden, göğsümün en içinden, en derininden.

Bu sefer cümle kelimeler susmuştu, ben ağlıyordum, hıçkıra hıçkıra ağlıyordum! Bir an Dersim’in bütün kayıp çocukları dönüp bana baktı. Bense hüngür hüngür ağlıyordum. Şimdi beni kim susturacaktı?

https://artielestiri.com/yazilar/yusuf-nazim/yusuf-nazim-leylayi-beklerken-adli-oyku-kitabinin-hikayesini-yazdi/ 

 

 

 


30 Ekim 2026 Cuma

Katır sırtında sözcükler: Sansürün aşamadığı hakikat

Yusuf Nazım
T24 | 30 Ekim 2026

1992-94 yılları arasında devlet, Özgür Gündem gazetesinin Diyarbakır'a sokulmasını fiili olarak yasaklamıştı.

Ancak aynı gazetenin Lice, Kulp, Silvan ilçeleri üzerinden katır sırtında dağları, tepeleri aşarak Diyarbakır halkına ulaşmasına engel olamamıştı.

1994 yılında Özgür Gündem kapatılmış, yerine yayımlanan Özgür Ülke gazetesinin basıldığı matbaa ile Ankara ve İstanbul büroları bombalanmıştı.

Amaç, gazeteyi tümden susturmaktı.

Buna karşılık gazete susmamış; farklı yol, yöntem ve araçlarla basılarak ülkenin dört bir yanına ulaşmayı sürdürmüştü.

Bugün de susturulmak istenen gerçekler, kendine yeni güzergâhlar bularak topluma ulaşmaya devam ediyor.

Bir yanda bilgiyi kontrol etmek isteyen siyasi iktidar, diğer yanda kamuoyunun bilme hakkını savunan gazetecilik.

Sansürün zihindeki izi

Sansürün en tehlikeli yanı ne zaman başlar?

Önce bir haber engellenir. Ardından başka bir haber. Sonra bazı konuların yazılması güçleşir. Bir süre sonra gazeteci, hangi cümlenin başına dert açacağını düşünerek yazmaya başlar. Sözcüklerini kendi kendine denetler. Henüz bir yasakla karşılaşmadan, yasak ihtimalini zihninde taşır.

Böylece sansür, yalnızca gazetenin dışında duran bir otorite olmaktan çıkar; insan zihninin derinliklerine kadar sızar; yazının içine, cümlenin kuruluşuna, sorunun sorulup sorulmayacağına kadar girer.

Bağımsız bir gazeteyi susturmak, yalnızca bugünün haberlerini eksiltmek değildir. Geleceğin hafızasına da müdahale etmektir.

Bu nedenle bir yayın organına erişimin engellenmesiyle o yayın organının varlığının ortadan kaldırılması aynı şey değildir. Ancak erişim engellenmesi, okurla yayın arasındaki ilişkiyi kesintiye uğratır; haberlerin, yazıların, yorumların ve eleştirilerin dolaşımını sınırlar.

Dijital çağda sansür, bazen bir kapının kilitlenmesi değil, kapı yerinde durduğu hâlde insanların içeri girmesinin engellenmesidir.

Okurla yayın arasına giren engel

Tarih, bütün bu baskı örneklerinin yanında, yasaklara karşı verilen mücadelelerin de hikâyesini anlatıyor.

Sansür karşısında dayanışma bu yüzden önemlidir. Gazetecinin, yazarın, yayıncının ve okurun birbirinden ayrı düşünülemeyeceği anlar vardır. Çünkü bir yayın organı, yalnızca onu çıkaranların değil, onunla düşünsel bir ilişki kuranların da parçasıdır.

Okur, yalnızca kendisine sunulan haberi tüketen kişi değildir. Haberin neden yayımlanamadığını, hangi sorunun sorulamadığını, hangi düşüncenin dışarıda bırakıldığını da merak eder. Gazetecilikle okur arasındaki ilişki, bu ortak merakın ve bilme ihtiyacının üzerinde yükselir.

Bu ilişkiyi koparmak, bir internet sitesini erişilemez hâle getirmekten daha geniş sonuçlar doğurabilir. Çünkü okurun dünyayı anlama imkânını da daraltır.

T24, on dört yıldır yazdığım bir yayın organı.

Bu süre, bir gazetecinin yalnızca adını bir yayın künyesinde görmesi için yeterince uzun değil; o yayının haberlerine, yazarlarına, tartışmalarına ve okuruyla kurduğu ilişkiye tanıklık etmesi için de uzun bir zaman.

T24’te yazdığım yıllar boyunca Türkiye’nin siyasetini, toplumunu, kültürünü, insanlarını ve meselelerini kaleme aldım. Bazen uzlaşmaz görünen fikirlerin karşı karşıya geldiği tartışmalara, bazen toplumun görmezden geldiği gerçeklere, bazen de iktidarın hoşlanmayacağı sorulara yer verdim.

Şimdi, on dört yıldır yazdığım bu yayın organına erişim engeli getirildi.

Bu olaya yalnızca bir yazarın kendi gazetesine yönelik müdahale karşısında duyduğu tepki olarak bakmıyorum. Çünkü mesele benim yazılarımın yayımlanıp yayımlanmamasıyla sınırlı değil. Mesele, bir yayın organının haberleri ve yazıları aracılığıyla okuruyla kurduğu ilişkinin engellenmesi.

Gerçeğin peşinden gitmek

Gazetecilik, iktidarın hoşuna gidenleri aktarmakla sınırlı değildir. İktidarın açıklamak istemediğini araştırmak, toplumun konuşmaktan kaçındığı meseleleri gündeme getirmek ve herkesin duymak istemediği gerçekleri de dile getirmek, bağımsız gazeteciliğin temel sorumlulukları arasındadır.

Bir zamanlar Diyarbakır’ın dağlarında katır sırtında taşınan sözcükler vardı. Baskıcı bir rejimde karanlık odalarda daktiloyla çoğaltılan metinler vardı. Bir gazetenin başyazısında boş bırakılan sütunlar vardı. Yayımlanmaması istenen belgelerin peşinden giden gazeteciler, imha edilen bilgisayarlar, yayınını sürdürme imkânını kaybeden gazeteler vardı.

Bugünse bir internet sitesine ulaşmaya çalışan okur var.

Aradan geçen on yıllar, değişen rejimler ve gelişen teknolojiler, bu hikâyenin biçimini değiştirdi.

Fakat temel soru hâlâ orada duruyor:

İnsanların neyi okuyacağına, neyi bileceğine, hangi düşünceyle karşılaşacağına kim karar verecek?

Bunun karşısında gazeteciliğin görevi, yalnızca kendi yayın organını savunmak değildir. Haber alma hakkını, ifade özgürlüğünü ve insanların dünyada olup bitenleri öğrenebilme imkânını savunmaktır.

Çünkü bir gazete sustuğunda eksilen yalnızca bir ses değildir. O sesin soracağı sorular, kayda geçireceği tanıklıklar, açacağı tartışmalar ve okuruyla paylaşacağı gerçekler de eksilir.

Bir gazetenin kapısına kilit vurulabilir. Bir internet sitesine erişim engeli getirilebilir. Bir yayın organının okuruyla buluşması zorlaştırılabilir.

Ama gerçeği arama ihtiyacı, hiçbir iktidarın mülkü değildir.

Ve tarih, bu ihtiyacı ortadan kaldırmak isteyenlerin hikâyelerini de yazar.

Tıpkı ona rağmen yazmaya devam edenlerin hikâyelerini yazdığı gibi.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/katir-sirtinda-sozcukler-sansurun-asamadigi-hakikat,59692

29 Ekim 2026 Perşembe

Bir aralık Sur'a bakmak

Yusuf Nazım
T24 | 14 Şubat 2019

Hava İstanbul grisiydi. Üstü kapalı locaya yaklaştığımda onu, benim için ayrılmış stantta, arkasına yaslanmış otururken gördüm. Önünde, sıra sıra dizilmiş kitaplar; bir okur gelse, alıp uzatsa kitabın birini, imzalamak için hazır gibiydi sanki.

​Gülümseyerek yaklaştım ona.  

Yetmiş yaşında ya vardı, ya yoktu. Saçları çoktan ağarmış, yüzünü zamanın çoktan eskittiği anıların izleri kaplamıştı. Her halinden görmüş geçirmiş biri olduğu anlaşılıyordu.

Beni görünce, yüzündeki gülümseme gözlerine doğru yayıldı. Elinde bir tomar kâğıtla ayağa kalktı. Tahmin etmiş olmalıydı, bana doğru bir adım daha yaklaştı;

“Siz, Yusuf Nazım olmalısınız?” dedi.

“Buyurun, benim” diye karşılık verdim.

Yıllar geçse de, hafızamdan belki de hiç silinmeyecek o naif anı, işte o anda, orada oluşacaktı.

Beni, olduğum yerde kalakalmama sebep olan şey, sevecen bakışlarını gözlerimden ayırmayan bu sevimli ihtiyarın dudaklarından dökülen şu üç sözcük olmuştu:

“Amida sana geliyorum!”

Amida, sana geliyorum!

Yanlış duymamıştım! “Amida, sana geliyorum!” demişti. Demiş ve elindeki bir tomar kâğıdı bana uzatmıştı.

Şaşkınlığım bir kat daha büyümüştü; uzattığı kâğıtlarda iri puntolarla, aynı başlıklı yazı yer alıyordu. Üstelik sadece ‘Amida sana geliyorum!’ da değil; bir başkasında ‘Amida’nın düşleri’ ve diğerlerinde başka başka yazılar…

Çok şaşırmıştım! Ben henüz bir şey söylemeye fırsat bulamadan o devam etmişti;

“2012 yılında, bu yazını okuduğum günden beri seni takip ediyorum. Yazının fotokopisini çektirdim, sokak sokak gezdim, bütün tanıdıklarıma dağıttım.”

Adı Elvan’dı. Diyarbakırlıydı. Hayatını öğrenciler yetiştirmeye adamış emekli bir öğretmendi. Ülkenin dört bir yanını gezmiş, görmüş, kendi coğrafyasının acılarına yakından tanıklık etmişti. İmza etkinliğimi öğrendiğinde, elinde bir tomar kâğıtla kalkıp gelmişti.

*  *  *

Kimi okurlar vardır, yazarın, yazarın eserlerinin usanmaz takipçisi olurlar. Zamanla sıkı bir bağ gelişir aralarında. Yazıysa, işlediği konuları, öyküyse karakterlerini sorgulamaya kalkarlar. Değerli bir şeydir bu. Yazar içinse kazançtır.

Elvan Öğretmen’le de böyle oldu. Sıcak bir sohbet, alınıp verilen telefonlar, imzalanan kitaplar. Ayrılırken gözleri ışıl ışıldı sevinçten. Ben de, böyle vefalı bir okuru tanımaktan mutlu olmuştum.

‘Amida, sana geliyorum!’ başlıklı yazıya gelince. Tam beş yıl öncesiydi. 2012 yılında, bir belgesel filmin çekimleri için ilk defa gittiğim bir şehir için yazmıştım o yazıyı. Nam-ı değer Diyarbakır, bölge insanın adlandırmasıyla Amed, ya da tarihsel/mitolojik adıyla Amida… En çok da Amida’yı sevmiştim ben.

Çelikten zırha bürünmüş bir şehir

Amida’ya, doğunun bu kadim şehrine sonraki yıllarda da çokça gittim. 9000 yıllık şehirle, sanki büyüsel bir bağ oluşmuştu aramızda. Adeta çekim alanına girmiştim onun. En zor zamanlarında gidip sofrasına oturmuş, ekmeğini yemiş, bazalt taşlarına el sürmüştüm. 27 kavmin ayak izlerini görmüştüm yollarında; Keçi Burcu’nda, Ulu Camii’inde, Dört Ayaklı Minare’de; Ortadoğu’nun en görkemli Ermeni kilisesi Surp Giragos’ta, Deliller Hanı’nda, On Gözlü Köprü’sünde…

Ve Sur ilçesi!

Diyarbakır’ın kalbi. 5000 bin yıllık bir tarih. Dünyanın en uzun ikinci surları tarafından kuşatılan, sekiz mahalleden oluşan bir yerleşim merkezi.

2015 yılındaki son gidişimde görememiştim şehri. Daha doğrusu şehrin yarısını. Suriçi’ni boydan boya ikiye bölen Gazi Caddesi’ni, Mardin Kapı’dan girerek Dağ Kapı’ya doğru yürümüştüm. Caddenin bir tarafındaki Cevat Paşa, Dabanoğlu, Fatih Paşa, Cemal Yılmaz, Hasırlı ve Savaş Mahallerine giriş yasaktı. Gazi Caddesi’nden bu mahallelere açılan bütün sokakların başında mevziler kazılmıştı. İçlerinde tam donanımlı kolluk güçleri, sanki düşman askerlerini bekler gibiydiler. Bazı sokaklar perdelerle kapatılmıştı. Bölge sakinleri, sokak başlarında toplanmış, gözleri perdelerle kapatılmış sokaklarda, akılları bir gece ansızın terk etmek zorunda kaldıkları evlerindeydi. Ne tanıdık bir ses, ne umut verici bir haber, ne okunan ezan yahut çan sesi geliyordu içerden…

Gazi Caddesi’nden biteviye kamyonlar geçiyordu. Kocaman tekerlekli, heybetli, iri kamyonlar. Dorseleri taşla, toprakla, parçalanmış eşyalarla doluydu; kırık kapılar, pencereler, koltuk parçaları, perdeler, giysiler, türlü türlü ev gereçleri… Kamyonlar geçiyordu durmadan; kamyonlar, kamyonlar, kamyonlar…

Hava ağır ve pusluydu. Çelikten bir zırha bürünmüştü sanki şehir. Dönüp bakamıyor, soru soramıyor, fotoğraf çekemiyorduk…

Sonradan anlayacaktık. 5000 yıllık Suriçi; Suriçi’ndeki mahalleler, evler, işyerleri, sokaklar, çarşılar iş makineleriyle yıkılıyordu. Yıkılıyor ve kamyonlara doldurulup Dicle Nehri’nin kıyısında büyük bir mezara boşaltılıyordu…

O günden sonra bir daha gidemedim Amida’ya! On Gözlü Köprüsü’nden geçemedim, Sülüklü Han’da oturup dostlarla sohbet edemedim, Keçi Burcu’na çıkıp Hevsel Bahçeleri’ni seyredemedim; bir daha varamadım ayakları dibine Dört Ayaklı Minare’nin, oturup bahçesinde Surp Giragos’un serinleyemedim...

Bir aralık bakabilmek

2019’un ilk günleri. İstanbul-Ankara Otoyolu.

Kışın mevsiminin gücü, Sapanca Gölü çevresinin yeşilini ocak ayında bile değiştirmeye yetememiş. Gözün alabildiği her taraf, nemli, ıslak bir yeşile gark olmuş.

İçinde bulunduğum araç, gölün kıyısındaki yoldan Ankara yönünde salına salın ilerliyor.

Telefonumun sesiyle kendime geldim.

Arayan Elvan Öğretmen’di. Merakla açtım.

O, heyecanlı cümlelerle kendini tanıtırken, gülümsüyordum. Telefonumda kayıtlıydı zaten, hemen anımsamıştım onu.

“Diyarbakır’dayım” dedi.

Beklemeksizin sordum, “Sur’a gittin mi?”

“Gitmez olur muyum, gittim.”

Sesi titriyordu, bir an duraksadı;

“Gittim ama beni içeri almadılar. Kocaman, yüksek paravanlarla kapatmışlardı sokağı. Polisler bekliyordu, bırakmadılar ki gireyim.”

Yutkundu. Merakla yutkundum ben de… O an, sanki nemli gözlerindeki acıyı görür gibi oldum yaşlı adamın. Devam etti;

“Rica ettim, yalvardım polislere. İçlerinden biri insafa geldi, ‘gel dayı’ dedi, biraz araladı paravanı. Uzattım başımı, bir aralık bakabildim…”

“Bir aralık bakabildim!”

Bir kente karşı işlenen suçlar

Bir paravan, karanlık bir gökyüzünü gizlemeye yeter mi sizce?

Peki ya, bir kente karşı işlenen suçları nasıl örtebilir o?

Bir tarih, göz göre yok edilirse eğer, bir kültür kıyıma uğratılırsa bir şehrin göbeğinde, nasıl bir miras kalır ki o ülkeden geleceğe?

Bir kapı aralığından, uzatıp başını bir aralık baktığında, acaba neleri görmüştür Elvan Öğretmen?

78 tanesi tarihi tescilli, 4985 yıkılmış yapı kimin eseri olabilir? Hakkında, acele kamulaştırma kararı verilen 6.300 yapının kaçı ayaktadır şimdi? UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi’ne alınan Sur’dan ne kalmıştır geriye?

Sur!

Üç yıldır, dünyanın en uzun süreli sokağa çıkma yasağının sürdüğü, yıkılmış, dümdüz edilmiş bir şehrin adı…

Beş bin yıllık bir tarihin üzerine inşa edilmekte olan beton villalar ne anlatmış olabilir yaşlı adama?

*  *  *

Bir aralık bakmak hayata…

Sur’a, yıkılmış bir kente, yok edilmiş tarihe, yitip gitmiş zamana…

Eğer siz de, gündelik hayatın cenderesinden kurtarıp başınızı, bir aralık bakmayı denerseniz Elvan Öğretmenin gözleriyle, gidip de bir daha asla geri gelmeyecek olan bir hayatın sızısını duyabilirsiniz belki.

Olur da bu yazıyı, sonuna kadar okumaya tahammül ederseniz, aynı sızının bir hüzün nehri gibi, inceden inceye benim de yüreğimde aktığını hissedebilirsiniz.

Kim bilir…

14 Şubat Dünya Öykü Günü’nde hiç bitmeyecek umutlara…

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/bir-aralik-sur-a-bakmak,21676

Katır sırtında sözcükler: Gazetecilik, gerçeğin peşinden gitme iradesidir

Yusuf Nazım
T24 | 29 Ekim 2026

Bir gazetenin yaşaması yalnızca onu çıkaranların değil, onu okuyanların ve yaşatmak isteyenlerin de meselesidir.

Patika yoldan, orasına burasına batan kurumuş çalıların arasında ilerliyordu. Karanlıkta yolu şaşırmış, az önce kayalıklardan düşmekten son anda kurtulmuştu. Vadinin dibine varmak üzereydi. Aşağıdan, yarı donmuş derenin şırıltılı sesi duyuluyordu.

Elindeki yulara asılarak, deh, dedi.

Her iki yanındaki yük bir o yana bir bu yana salınan katır onu takip etti.

Adam, gecenin ayazında buz tutmuş bıyıklarını hohlayarak ovuşturdu. Biraz daha ilerleyince kaybettiği patikayı buldu. Dere kenarına inmek güç olmadı. Taş köprüden geçerek yamacı tırmanmaya koyuldu. Katır, arkasından onu takip ediyordu. Tepeye vardığında az önceki zifiri karanlık kayboldu. Uzaklarda Hevsel Bahçeleri’nin arkasından, Diyarbakır surlarının ışıkları göz kırpıyordu.

Bir kuş sesi duydu. Elini ağzına götürdü, kısa bir ıslıkla karşılık verdi. Çalı çırpı hışırtıları birbirine karıştı. Az sonra, üzeri karlarla kaplı ağacın altından başında kar maskesi olan biri çıkageldi. Selamlaştılar. Katırı ona teslim etti. Arkasını döndü hızla geldiği yönde uzaklaştı.

Katır güzergâhında taşınan haberler

1992-1994 yılları arasında,  Diyarbakır'ın ana giriş yollarında özel timler ve askeri arama noktaları konuşlu olurdu. O yıllarda yayımlanan Özgür Gündem gazetesine, yasaklı olmasa bile buralarda el konulur ve Diyarbakır’a girmesi engellenirdi.

O dönem Özgür Gündem İstanbul ve Adana’da basılmaktaydı. Gazete, Adana'daki matbaadan çıkıp, kamyon veya şehirlerarası otobüslerin gizli bölmelerinde Diyarbakır'ın dış çeperlerindeki illere ve Lice, Kulp, Silvan gibi ilçelere nakledilirdi. Gazete paketleri bu il ve ilçelerden sonraki yolculuğuna katır sırtında devam etmek zorundaydı. Bundan sonraki çetrefilli yola, katır güzergâhı deniyordu. Gazete paketleri güvenli kırsal köylerde indirilir, buradan katırlara yüklenerek gece karanlığında korucuların ve güvenlik güçlerinin kontrol edemediği dağ patikalarından, nehir yataklarından geçilirdi...

O yıllarda Zonguldak’ın Ereğli ilçesinde yaşıyordum. Gecelerimin, geç ve yorgun saatlerinin ürünü olan sözcüklerim, gazetenin arka sayfasındaki İyi Hal Kâğıdı köşesinde dizgiye girer; Adana matbaasında basılarak zorlu yolculuğuna başlar, kar kış demeden katır sırtında dağları, dereleri aşarak Diyarbakırlılara ulaşırdı.

Bir gazetenin sustuğu yerde

Bir gazete yalnızca susturulduğu için mi kaybeder, yoksa susturulmaya karşı çıkamadığında mı?

Bunun için önce, gazetecilik nedir, diye sormamız gerekir.

Yalnızca haber aktarmak mıdır? Yoksa iktidarın hoşuna gitmeyen soruları sormak ve kamusal denetimi sürdürmek midir?

Devlet, matbaaları denetleyebilir. Gazetelerin ne yazacağına karar verebilir. Kitapları yasaklayabilir, yazarları susturabilir. Peki, bir düşüncenin bir insanın zihninden çıkıp başka bir insanın zihnine ulaşmasını bütünüyle engelleyebilir mi?

Tarih, bu sorunun peşine düşenlerin hikâyeleriyle doludur.

Daha da önemlisi, insanların neyi bilebileceğine, hangi habere ulaşabileceğine, hangi düşünceyi okuyabileceğine karar verme hakkını kendinde görebilir mi?

Bugün bu soruyu yeniden soruyoruz.

T24'e sansür: Hakikatin önüne çekilen perde

On dört yıldır yazdığım T24’e erişim engeli getirildi. Bir sabah, haberlerini takip ettiğiniz, yazılarını okuduğunuz, tartışmalarına katıldığınız bir yayın organına ulaşamadığınızı düşünün. Adını yazıyorsunuz, sayfasını açmak istiyorsunuz. Ama aranızda, kendi devletiniz tarafından örülmüş bir duvarla karşılaşıyorsunuz.

Görüyoruz ki AKP iktidarının, bağımsız basına olan tahammülsüzlüğü her geçen gün artmakta. T24’den önce Türkiye’nin etkili televizyonlarından Tele1 susturuldu, genel yayın yönetmeni Merdan Yanardağ tutuklandı. Yakın zamanda da, ülkenin en çok izlenen televizyon kanallarından olan Halk TV’ye kayyum atandı, çok sayıda çalışanı tutuklandı. Gerçeği anlatmaktan başka derdi olmayan yüzlerce gazeteci, aydın, sanatçı ve muhalifin sosyal medya hesaplarına erişim engeli getirildi.

Bir gazetenin okuruyla arasına giren o görünmez duvar, yalnızca teknik bir engel değildir. Aynı zamanda, haberin dolaşımına, düşüncenin paylaşılmasına ve kamusal tartışmaya müdahaledir.

T24’ün başına geleni anlamak için yalnızca bugünün Türkiye’sine bakmak yetmez. Biraz geriye, başka ülkelere, başka yıllara, başka iktidarların hikâyelerine de bakmak gerekir. Çünkü sansürün araçları değişse de iktidarla bağımsız gazetecilik arasındaki gerilim, tarihin farklı dönemlerinde yeniden karşımıza çıkar.

Boşluktaki başyazılar

Hindistan’da Başbakan İndira Gandhi’nin 1975’te ilan ettiği Olağanüstü Hâl sırasında gazetelere ön sansür getirildi. Haberler, başyazılar ve fotoğraflar yayımlanmadan önce hükümet denetiminden geçiyordu; gazeteciler tutuklanıyor, yayın kuruluşları ekonomik ve idari baskıyla karşılaşıyordu. Bazı gazeteler, sansürü görünür kılmak için başyazı sayfalarını boş bıraktı. O beyaz alan, söylenmesi yasaklananların sessiz ama çarpıcı kaydıydı.

Sansüre karşı direniş, her zaman aynı biçimi almaz. Bazen açık bir itirazdır, bazen bir boşluk, bazen de baskıya rağmen yayımlanmaya devam eden ve katır sırtında taşınan bir haber.

Fakat her durumda mesele, gazetecinin ne yazdığı kadar neyi yazmasına izin verilmediğidir.

ABD’de Vietnam Savaşı’na ilişkin gizli Pentagon Belgeleri 1971’de The New York Times tarafından yayımlanmaya başladığında hükümet yayını durdurmak için mahkemeye başvurdu. Times ve ardından Washington Post hukuki mücadele yürüttü; Yüksek Mahkeme, hükümetin ön sansür için yeterli gerekçe ortaya koyamadığına hükmederek yayınların sürmesinin önünü açtı. Olay, devletin “ulusal güvenlik” gerekçesinin gazeteciliği susturmak için sınırsız bir yetki vermediğini gösteren dönüm noktalarından biri oldu.

Bu olay bize şunu göstermiştir: Gazetecinin görevi, iktidarın açıklamak istediğini aktarmakla mı sınırlıydı, yoksa açıklamak istemediği gerçekleri de araştırıp yayımlamak mıydı?
Bu soruların yanıtı, aradan geçen yarım yüzyıldan fazla zamana rağmen güncelliğini koruyor.

Çünkü iktidarlar, çoğu zaman kendi sırlarıyla ülkenin sırlarını birbirine karıştırır. Kendi itibarlarını korumayı, kamu yararını korumakla eş tutar. Eleştiriyi kendilerine yöneltilmiş bir hakaret, sorgulamayı bir tehdit, bağımsız gazeteciliği ise denetim altında tutulması gereken bir güç olarak görürler.

2013’te İngiltere’de The Guardian, Edward Snowden’ın sızdırdığı belgelerle ABD ve İngiltere’nin gözetleme faaliyetlerini haberleştirirken hükümetin hukuki baskısıyla karşılaştı. Londra’daki merkezinde, istihbarat görevlilerinin gözetiminde belgelerin bulunduğu sabit diskler imha edildi. Ancak gazete, başka ülkelerdeki kopyalar sayesinde haberlerini yayımlamayı sürdürdü.

Geride şu soru kaldı: Devletin gizli tutmak istediği bir bilgi, toplumun bilmesi gereken bir gerçekse gazetecinin görevi nedir?

Snowden örneği bize şunu göstermiştir:

Gazetecilik, tam da iktidarın açıklamak istemediği soruları sorabilmek için vardır. Bir ülkenin basın özgürlüğü, yalnızca kaç gazetenin yayımlandığıyla ölçülemez. O gazetelerin neleri korkmadan yazabildiğiyle de ölçülür.

Otoriter rejimler, yarattıkları korku ve hayal ikliminden beslenerek ayakta kalırlar. Bu yüzden sıkıştıklarında ilk saldıracakları şey gerçekler olur.

Rusya’da, bağımsız Novaya Gazeta, Ukrayna savaşı sonrasında sıkılaştırılan yayın kısıtlamaları nedeniyle Mart 2022’de basılı ve çevrimiçi yayınını askıya aldı. Aynı yıl internet siteleri engellendi, yayın lisansının iptaline giden hukuki süreç işletildi.

Böylece sansür, bazen bir gazetenin kapısına kilit vurmakla, bazen de onu hukuki ve ekonomik kuşatma altında çalışamaz hâle getirmekle işliyordu. Araçlar değişiyor; hedef, kamunun gerçeğe ulaşma imkânı oluyordu.

Gazetecilik, her şeyden önce, gerçeğin peşinden gitme iradesidir. O irade, bir yerde engellendiğinde başka bir yerde yol arayabilir.

Elbette her zaman başarıya ulaşmaz; her yayın kendini yeniden kuramaz, her gazeteci baskı karşısında ayakta kalamaz.

Fakat gazeteciliğin tarihi, aynı zamanda engeller karşısında yılmayıp, gerçeğe ulaşmak için yeni yollar arayan insanların da tarihidir.

Yarın: Katır sırtında sözcükler: Sansürün aşamadığı hakikat

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/katir-sirtinda-sozcukler-gazetecilik-gercegin-pesinden-gitme-iradesidir,59674?_t=1793222445139

19 Eylül 2026 Cumartesi

Tarihin yakamadıkları (2): Pembe Listeler’den Pembe Üçgene giden yol

Yusuf Nazım
T24 | 18 Eylül 2026

Farklılığın suç sayıldığı çağlar

İnsanların, doğuştan getirdikleri farklılıkların suç sayılarak cezalandırılması tarihte hep olagelmiştir. Buna, kimi zaman bir ırk, kimi zaman bir cinsiyet, kimi zaman bedensel bir özellik gerekçe yapılmıştır. 

Toplumların eşcinsel ilişkilere karşı tutumları zaman ve yere göre değişiklik göstermiştir. Bunların, küçük bir günah olarak görmekten tutun, kolluk kuvvetleri ve yargı mekanizmaları aracılığıyla bastırmaya ve hatta ölüm cezasıyla yasaklamaya kadar uzanan hikâyeleri vardır.

Kullanılan cezalandırılma yöntemleri olarak idam, hapis, kırbaçlama, bedensel işkence, ateşte yakılma, sürgün, para cezaları, zorunlu çalışma, tecrit, kamusal teşhir ve aşağılanma, zorla psikiyatrik “tedavi”, hormon tedavisi ve kimyasal hadım gibi yöntemler uygulanıyordu.

Bunlar arasında, 13. yüzyıldan başlayarak Geç Orta Çağ'da ve 15.–17. yüzyılları kapsayan erken modern dönemde Avrupa'nın çeşitli bölgelerinde yakılarak öldürme yaygındı.

Aynı çağın iki yüzü

Doğuştan gelen cinsel farklılıkların ahlaksızlık ve suç olarak görülmesi çağdaş yüzyıllarda da devam etti.

Nazi savaş makinesinin şifrelerini çözen dahi matematikçi Alan Turing özelinde eşcinselliğin suç olarak cezalandırılması, sadece İngiliz devletine özgü değildi.

Zira, 1930’ların Almanyası’nda durum çok daha vahim bir hal almıştı. Nazi düşüncesinde toplumun temel unsurlarından biri, “ırksal olarak saf” Alman nüfusunun çoğaltılmasıydı. Eşcinsel erkekler bu nedenle yalnızca “ahlaksız” veya “sapmış” olarak değil, aynı zamanda doğum oranını düşüren ve Alman halkının geleceğini tehdit eden kişiler olarak görülüyordu.

Heinrich Himmler bu düşüncenin en önemli taşıyıcılarından biriydi. Erkek eşcinselliğinin erkekleri “zayıflattığını”, askerî gücü ve nüfusun çoğalmasını tehdit ettiğini düşünüyordu. Bu nedenle amaç yalnızca bireyleri cezalandırmak olarak görülmüyordu. Eşcinsel erkeklerin oluşturduğu sosyal çevreleri, örgütleri, yayınları ve buluşma mekânlarını da ortadan kaldırmaya yöneldiler.

Bu amaçla 1933’ten itibaren eşcinsel dernekleri kapatıldı. Bunlara ait gazete ve dergiler yasaklandı. Barlar ve buluşma mekânları basıldı veya kapısına kilit vuruldu. Polis eşcinsel erkeklerin ilişkilerini ve çevrelerini izlemeye başladı. Magnus Hirschfeld'in Berlin'deki Cinsel Bilimler Enstitüsü 1933'te yağmalandı ve daha sonra kapatıldı; enstitünün kitapları Nazi kitap yakmalarının da hedefi oldu.

Almanya'da erkekler arasındaki cinsel ilişkiyi zaten suç sayan 175. madde, Nazi döneminden önce de vardı. Fakat Naziler bunu 1935'te olağanüstü biçimde genişletip ağırlaştırdılar.

Sonuç olarak yaklaşık 100.000 erkek Nazi döneminde 175. madde kapsamında tutuklandı; yaklaşık 53.400'ü mahkûm edildi. Toplama kamplarda “eşcinsel” kategorisiyle tutulan erkeklerin sayısını tarihçiler 5.000–15.000 olarak belirliyordu.

Pembe Listelerden doğan trajedi

Nazi rejiminin mantığında eşcinsellik bir taraftan “suç”, diğer taraftan sözde “tedavi edilebilir/önlenebilir bir bozukluk” gibi görülüyordu.

1934'te Berlin Gestapo'su, eşcinsel davranışlarda bulunduğundan şüphelenilen erkekleri listelemeye başladı. Bunlara sonradan tarihçiler tarafından “pembe listeler” adı verilecekti.

Nazi toplama kamplarında mahkûmlar çeşitli renklerden etiketlerle kategorilere ayrılıyordu. “Pembe listelerle” gelenlere, üzerinde “pembe üçgen” olan etiket takılıyordu. Bu mahkûmlar kamp hiyerarşisinde en ağır koşullara maruz kalıyorlardı. En ağır işlerde çalıştırılma, fiziksel ve cinsel şiddet, aşağılanma ve bazı kamplarda tıbbi deneylere maruz bırakılma onların kaderi oldu. Kasım 1942'den itibaren kamp komutanlarına pembe üçgen taşıyan mahkûmlara zorla hadım uygulama yetkisi bile verilmişti.

Ateşin yakamadığı bedenler

İnsanların, doğal olarak bedenlerinde taşıdıkları cinsel kimliklerin, onların diğer bireyler gibi toplumsal fayda üretmelerinde hiçbir engel olmadığı açıktır. Aksine, bu açıdan tarihe mal olmuş çok sayıda devlet insanı, yazar, sanatçı ve düşünür mevcuttur.

Bunların arasında devletler ve imparatorluklar yönetenleri bile olmuştur. İngiltere Kralı II. Edward (1284 – 1327), Fransa Kralı III. Henri (1551 – 1589), Prusya Kralı Büyük Friedrich (II. Friedrich) (1712 – 1786) en bilinen şahsiyetlerdir. İçlerinde biri vardır ki, Nil nehrinde boğulan genç sevgilisi adına imparatorluğun dört bir yanında muazzam sanat eserleri yaptırmıştır. Roma İmparatoru Hadrianus (MS 76 – 138)’un imparatorluğunun en güçlü dönemlerinden birini yönettiğini ve sevgilisi Antinous'un ölümü üzerine, yasa boğularak anısına şehirler kurdurduğu ve hatta Antinous'u tanrı ilan ettiğini tarih kitapları yazmaktadır.

MÖ 7.-6. yüzyılın büyük şairi Sappho, kadınlara yönelik aşk ve arzuyu şiirinin merkezine taşıyan çok ünlü bir karakterdi. Bugünkü “lezbiyen” sözcüğünün kökeni de Sappho’nun yaşadığı Lesbos (Midilli) adasından gelmektedir.

Tüm dünyada Lise/üniversite öğrencilerinin okuduğu kitaplarda adı geçen çok sayıda sanatçıya rastlamak olası.

Edebiyat tarihinin en büyük yazarlarından Oscar Wilde, eşcinsel ilişkileri nedeniyle 1895’te yargılanıp iki yıl ağır hapis cezasına mahkûm edilmiştir. Ancak egemen hukukun verdiği bu ceza, onun eserlerinin, modern edebiyatın en çok okunanları arasına girmesine engel olamamıştır.

Peki ya 20. yüzyıl İngiliz edebiyatının devlerinden Virginia Woolf’a ne demeli? Vita Sackville-West ile ilişkisi ve kadınlara yönelik aşkı mektuplarında ve yaşamında açık biçimde belgelenmiştir.

Amerikan edebiyatının en önemli yazarlarından James Baldwin, eşcinsel kimliğini saklamadan ırkçılık, cinsellik ve özgürlük üzerine yazmıştır.

20. yüzyılın en etkili filozoflarından Michel Foucault’un, eşcinsel kimliği ve cinsellik üzerine düşünceleri, iktidar ve toplum çözümlemelerinin önemli parçalarındandı.

Modern bilgisayar biliminin kurucu isimlerinden ve II. Dünya Savaşı’nda Nazi Almanyası’nın Enigma şifrelerinin kırılmasında kritik rol oynayan matematikçi Alan Turing’in hikâyesini daha önce anlatmıştım.

John Maynard Keynes, 20. yüzyılın en etkili iktisatçılarından. Onun, erkeklerle ilişkileri ve biseksüel yaşamı belgelidir.

Lili Elbe, Danimarkalı ressam; cinsiyet geçişi konusunda tıp tarihinin en erken ve en iyi belgelenmiş örneklerinden biridir. O, bugünkü trans tarihinin en sembol isimlerindendir.

Bunların arasına “eşcinsel ilişkileri olduğu ileri sürülen/belgelenen” ve bir ihbar üzerine hapisten ve olası bir idam cezasından kıl payı kurtul Leonardo da Vinci’yi; Sistina Şapeli'nin ressamı ve Davut heykelinin heykeltıraşı Michelangelo ‘yu; Kuğu Gölü ve Fındıkkıran gibi başyapıtların arkasındaki Rus besteci Çaykovski’yi; 20. yüzyılın en büyük İspanyol şair ve oyun yazarlarından Federico García Lorca'yı; 19. yüzyıl Romantizm akımının öncülerinden, coşkulu ve asi tarzıyla tanınan İngiliz şairi Lord Byron ve Amerikan şiirinin babası sayılan, eserlerinde doğayı, demokrasiyi ve insanlığı yücelten Walt Whitman gibi isimleri de ekleyebiliriz.

Tarih geriye mi dönüyor?

Bir toplumun LGBTİ+ bireyleri “tehdit”, “ahlaki bozulma” ya da “aile düşmanı” olarak tanımlaması, tarihin kendisiyle de çelişmektedir. Çünkü insanlık tarihinin bilim, sanat, edebiyat, düşünce ve siyaset mirasının önemli parçalarını bu insanlara borçlu.

Türkiye’de iktidar İstanbul Sözleşmesi’nden çıkarak kadın politikalarındaki değişikliklerin ipuçlarını daha önce göstermişti. Şimdi ise, kadın ya da erkek bedenindeki farklılıklara yöneldiği gözüküyor.

13-14 Eylül’deki operasyonlarda İstanbul, Ankara, İzmir başta olmak üzere çok sayıda kentte LGBTİ+ örgütleri ve kişiler hedef alındı; Adalet Bakanlığı, soruşturmanın 15 ilde 162 şüpheli, 9 dernek ve 13 işletmeyi kapsadığını açıkladı.

"Ailem Güvende" adı verilen operasyonda Toplam olarak gözaltına alınan 116 kişiden 20’si İstanbul’da, 16’sı İzmir’de olmak üzere 82'si tutuklandı. Tutuklananların 20’si LGBTİ+ derneklerinden, 2’si HIV+ derneklerinden, 2’si aktivist ve 1’i de gazeteci. Avrupa Komisyonu da operasyonlar ve erişim engellerinden duyduğu kaygıyı açıkladı.

Kısaca, bir zamanlar çağımız devletlerinin işleyip utanç duydukları politikalar için bugün özür dilerken, biz tarihin tiksintiyle hatırladığı o yola girmeye kalkıyoruz. 

Tarihin yakamadıkları

Ancak unutmamak gerekir ki tarihin bir ironisi vardır: Bugün, ‘toplum için tehdit’ diye gözaltına alınanların kimilerini susturmak için devletler yüzyıllar boyunca hapishaneleri, darağaçlarını ve ateşi kullandılar. Birçoğunun bedeni yakılarak yok edilmek istendi. Ama ne Sappho’nun şiirleriyle Wilde’ın cümleleri; ne Turing’in matematiğiyle Woolf’un romanları, ne de Foucault’nun düşüncelerini ortadan kaldırabildiler.

Ve onlar sade ve en doğal özellikleriyle hep aramızdaydılar. Aradan geçen yüzyıllara rağmen tarihin yakamadığı insanlar olarak hatırlanmaya devam ettiler.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/tarihin-yakamadiklari-2-pembe-listelerden-pembe-ucgene-giden-yol,59085?_t=1789820098125


Tarihin yakamadıkları (1): Enigma'nın şifreleri

Yusuf Nazım
T24 | 17 Eylül 2026

Alan Turing, Nazi Almanyası'nın şifrelerini çözerken İngiltere için bir kahramandı. Aynı devlet, üç yıl sonra onun erkekleri sevmesini suç sayacaktı.

Bir devletin kahramanı, kendi ülkesinin sanığı

31 Mart 1952, Knutsford, Cheshire, Kuzey Batı İngiltere.

Kırklı yaşların başında gözüken adam, gözlerini 19. yüzyıl başlarından kalma adliye binasının neoklasik çizgilerinden ayırmadan merdivenlere doğru yürüdü. Cheshire yollarında kilometrelerce koşmaya alışmış atletik bedeni, takım elbisesinin içinde biraz daha uzun ve eğreti görünüyordu. Binanın, mahkeme hiyerarşisini vurgular gibi döşenmiş özgün taş basamaklarını ağır adımlarla çıkarak salona girdi. Diğer mobilyalarla uyumlu, salonun ortasında ayrılmış sanık bölmesine geçti, sandalyeye oturdu... Başını çevirdiğinde, yan tarafta oturan yirmisindeki gençle göz göze geldi. Endişeli bakışlarında, derin bir mahcubiyetin izleri vardı. Önündeki yüksek kürsüde yargıç ve jüri üyeleri bulunuyordu. Biraz arkada ise avukat ve izleyiciler...

Hâkim J. Frazer Harrison, kararını açıklamak üzere ayağa kalktığında, dönemin özgün süslü alçı işçiliğini yansıtan mahkeme salonuna ağır bir sessizlik çöktü.

Mahkeme başkanı, önce delikanlıya dönerek;

“Dört haftalık tutukluluğunu dikkate alarak, 12 ay boyunca iyi hâlli olmak şartıyla serbestsin.” dedi.

Arkasından başını diğerine çevirdi. Hâkim, onun suçunu kabul etmiş olmasını değil, yüzünde ya da sözlerinde görmediğini düşündüğü pişmanlığı tartar gibiydi. Adama “Pişman mısın?” diye sormadı. Belki de cevabını zaten biliyordu. Ya da bildiğini sanıyordu:

“Bir yıl boyunca doktor gözetiminde hormon tedavisi görmeyi kabul ediyor musun?”

Binaya girdiğinde kırkını henüz devirmiş adam, kendini bir anda yirmi yaş birden yaşlanmış hissetti. Üzerindeki koyu renk takım elbisesi ve beyaz gömleği arasına sıkışmış kravatı onu gitgide daha çok boğuyordu. Yaşadığı 41 yıl gözlerinin önünden bir şerit gibi geçti. Ona dayatılan, hadım edilmek gibi bir şeydi. Kabul etmekten başka çaresi yoktu. Yoksa hapse girecekti.

Geriye doğru taranmış saçlarının altında, dar yüzlü çenesini aşağı düşürdü. Bakışlarında, çevresindeki dünyaya değil de sanki sürekli başka bir yerde çalışan bir zihnin dalgınlığı vardı.

“Kabul ediyorum.” dedi.

Hâkim, işini bir an önce bitirmenin telaşındaydı.

“12 aylık denetimli serbestlik veriyorum. Koşul olarak Manchester Royal Infirmary'de hormon tedavisi göreceksin.” diyerek duruşmayı sonlandırdı.

Hapse girmemek için hormon tedavisini kabul eden adama stilbestrol (stilboestrol) adı verilen sentetik bir östrojen hormonu enjekte edilmeye başlandı. Amaç cinsel isteği azaltmaktı. Uygulama bir yıl sürdü. Bugün “kimyasal hadım” olarak adlandırılan bu uygulama, adamın vücudunda ciddi değişikliklere yol açtı.

Bir zamanlar kilometrelerce koşan o uzun ve ince beden, bir yıl sonra artık aynı beden değildi. Göğüsleri büyümüş, kılları dökülmüş, cinsel gücü elinden alınarak hormonlarının dengesi değiştirilmişti. Ona “tedavi” diye verilen şey, eşcinselliğini ortadan kaldırmamış; yalnızca bedenini cezalandırmıştı.

Bütün bunları yorgunluk, depresyon, aşağılanma hissi ve zihinsel çöküş izledi. Cinsel kimliğine karşı, İngiliz devleti ve ahlak sisteminin giriştiği aşağılamaya daha fazla dayanamadı. Bir yıl sonra, 7 Haziran 1954'te Wilmslow'daki 43 Adlington Road adresindeki evinde siyanürle intihar etti.

Enigma'yı çözen dahi: Turing

İngiliz devletinin cinsel kimliği nedeniyle suçlu ilan ettiği ve ölümünden yalnızca iki yıl önce kimyasal hadım uygulamasına mahkûm ettiği kişinin adı Alan Turing'di.

O, Nazi Almanyası'nın Enigma şifrelerinin kırılmasında kritik rol oynayan, modern bilgisayar biliminin önünü açan dahi bir matematikçiydi. Yapay zekâ tartışmalarının hâlâ temel taşlarından biri olan Turing Testi'ni ortaya atan da oydu.

Savaş bittikten yalnızca birkaç yıl sonra, 1952'de bir erkekle ilişkisi olduğu ortaya çıkınca kendi ülkesi tarafından "ahlaksızlık" olarak görülür ve “düzeltilmesi” gereken bir suçlu ilan edilir. Hapisten kaçınmak için devlet eliyle kimyasal hadım edilmeye razı olan Turing için, bu ölüme giden yolun başlangıcı olur.

Turing'in hikâyesi yalnızca trajik değil; insanın bir devlete, topluma ve kendi zamanının ahlak anlayışına rağmen ne kadar büyük şeyler başarabileceğinin ve ardından aynı devlet tarafından cezalandırılabileceğinin neredeyse kusursuz bir örneğidir.

Böylece, ülkesini Nazilerden kurtarmaya yardım eden Turing; kendi ülkesi tarafından eşcinsel olduğu için ölümcül bir şekilde cezalandırılmış olur.

İngiliz devleti yıllar sonra onun mahkûmiyetini resmen “haksız ve ayrımcı” olarak niteledi ve 2013'te Turing'e kraliyet affı verildi. Hükümetin kendi açıklamasında, Turing'in savaş sırasında ülkenin kurtuluşuna yaptığı katkının yanı sıra modern bilgisayar bilimine bıraktığı mirası özellikle vurgulanmıştır.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/tarihin-yakamadiklari-1-enigmanin-sifreleri,59076?_t=1789595599239