Yusuf Nazım
Pablo Picasso
+Eleştiri Dergisi | Sayı: 4, 2025
(“Babamın da makinesi vardı” öyküsünün hikâyesi)
Bir gün yazdığım öykünün kahramanı ağlamaya başladı. Oysaki gerçekte ağlayan bendim.
Birinci hikâye: Kayıp hafıza
Sırtında taşıdığı dünya yüküyle içeri girdi. Yorgun adımlarını sürüyerek ilerledi, kendini masanın yanındaki sandalyeye bıraktı. Yüreğinde taşıdıklarının ağırlığı yüzünün bütün hatlarına sinmişti. Nicedir soluksuz kalmış gibi derin bir nefes aldı. Seslerle, kelimelerle, resimlerle dolu heybesini boşaltmaya koyuldu.
Gelen, belgesel ve
sözlü tarih çalışmaları yapan dostum Kazım Gündoğan’dı. Ankara'dan Dersim'e,
Dersim'den Adıyaman'a, oradan Bursa'ya, Manisa’ya şehir şehir dolaşır, 1938’de katledilen
ailelerin evlatlık olarak verilen çocuklarının izlerini sürerdi. Heybesinde acı
dolu hikâyeler, yüreğinde taşıdığı bu hikâyelerin dayanılmaz ağırlığıyla bana
gelir, heybesini boşaltır, bir bakıma hafiflemek isterdi.
O gün de öyle olmuştu. Bu
sefer peşinden gittiği, Ankara'da yaşayan, köklerinden kopmuş, belleği sisler
altında kalmış, geçmişini hatırlayamayan Emoş Gülver’in öyküsüydü. Eski adı
Elif'ti, ancak artık Gülo Nine deniyordu ona. Uzun görüşmelerin, bellek
yoklamalarının, geçmişe gidiş-gelişlerin, bazı seyahatlerin sonrasında
yolculukları onu Dersim’de bir dere kenarına götürmüştü. İşte, hafızası tam da
burada çözülecekti. Birden çocuk yaşlarına gidecek, kendini bir çalının altında
kaybolmuş olarak bulacaktı. İçinde saklandığı çalıyı aralayan kişiye bakacak,
onun babası olduğunu hatırlayacaktı. Heyecanla,
“Babam beni buldu, babam beni buldu…” diyecek, ardından “Ama” diye şaşkınlıkla ekleyecekti; “babamın da makinesi vardı!”
İkinci
hikâye: Babamın da makinesi vardı
Hikâye tüyler ürperticiydi. Duyar durmaz mırıldanmıştım:
“Bunu yazmalıyım!”
“Olur,” demişti Kazım, “yaz,
güzel bir öyküsü olur bunun, iyi anlatırsın sen.” diye karşılık vermişti.
Hikâyeyi “Babamın da
makinesi vardı” başlığıyla yazdım.
Seksenli yaşlardaki
Emoş Gülver geçmişinden kopmuştu. Babasının bir asker olduğunu biliyordu.
Erzincanlıydı. Ancak bulanık belleği onu, zaman zaman kına yeşili derin
vadilere, yüksek dağlara, bu dağların sarp yamaçlarına, bu yamaçlardaki beyazlı
grili taş kümelerine götürüyordu. Kimlik kartında doğum yeri olarak Deşt
yazılıydı. Sadece Deşt…
Kazım, uzun
araştırmaları sonucunda Deşt’in, Tunceli ili sınırları içerisinde bir yer
olduğunu öğrenmişti. Uzun araştırmaları onu Tülük Köyü’nün olduğu yere götürecekti.
Emoş Gülver dâhil beş
kişiydiler. Yıkılmış evlerin, üstü otla kaplı harabelerin bulunduğu yamaçlarda
gezinirken, Gülo Nine’nin gözü karşıdaki taş kümesine takılmıştı. Elini alnına
götürmüş, karşı tepenin yamacındaki eski karakolun taş duvarlarına uzun uzun
bakmış, işte o an belleği birden çözülmeye başlamıştı. Eski karakolu işaret
ederek;
“Beyaz pencereli uzun
bir binaydı, hatırladım!” demişti, “Hep askerler olurdu orada…”
Yüz hatları değişmiş;
sakin, derin bir boşluğa bakar gibi duran gözlerine, geçmişin karanlık ve puslu
labirentlerinden çıkıp gelen acı dolu bir ifade yerleşmişti. O an yere
kapaklanmış, avuçlarıyla otları yolmaya başlamıştı.
“Deşt! Deşt! Deşt!”
diye çığlık atmış, kelimeler kendiliğinden dökülmüştü dudaklarından:
“Hava sisliydi, yol
kalabalıktı. Yanımda babam, annem, kardeşlerim vardı. Askerler geldi, birlikte
yürüdük...”
Sonra, eliyle işaret
ederek aşağılara doğru bir yönü işaret etmişti. O tarafta Harçik Çayı vardı. Araçlarla
yola koyulmuş, bir vadiye inerek Harçik Çayı kıyısına varmışlardı.
Gülo Nine aradan inmiş,
Harçik Çayı’nın sığ sularına doğru yürümüştü. Bir kaya kartalı, koyu kahverengi
kanatlarının altına aldığı rüzgârla vadinin tepe noktasında havalanmış,
kayalıklara yakın, kavisler çizerek uçarak aşağıda, bu toprakların, dağların ve
suyun yabancısı beş kara noktayı meraklı gözlerle süzmüştü.
Kameralar tetikteydi. Gülo
Nine bir süre derenin içinde öylece durmuş, durmuş, durmuş, sonra yavaşça geri
dönmüştü. Tripodlar üzerinde kendine doğru yönelmiş kameraları görünce birden
dehşete kapılmıştı.
“Hatırladım!” demişti, “Hatırladım!
Makineler vardı böyle... Sonra bir cayırtı koptu. Çığlıklar, feryatlar, her yer
kan, revan…”
Bir an susmuş,
dizlerinin üzerine çöktüğü yerden avuçlarıyla otları yolmuş, başını tırmalamış;
avuçlarındaki saçlar, yaban otlarına, kır çiçeklerine, papatyalara, tülbendinin
yeşil-sarı işlemeli dantelleri arasına karışmıştı. Ayağa kalktığında gözleri
dehşetle açılmış haldeydi.
“Çalılıkların arasına
saklanmıştım, babam geldi, beni kurtardı!” diye,
mırıldanmış, yalvarır gibi bakışlarını oradakileri
üzerinde gezinirken devam etmişti:
“Öbür elinde makinesi
vardı, öbür elinde makinesi vardı!”
Bir anda Emoş Gülver’in
belleği çözülmüş, kendisini bulanın, ömrü boyunca babası olarak bildiği asker
olduğunu işte o an anlamıştı.
Bu hikâyeyi yazdım. Yazdım ama yayımlamak için Kazım ve Nezahat Gündoğan’ı bekledim. Zira aynı hikâyenin belgeselini yapıyorlardı. Belgesel Dersim’in Kayıp Kızları, Hay Way Zaman adıyla yayımlandı ve 2013 Antalya Altın Portakal Film Yarışması’nda Jüri Özel Ödülü’ne lâyık görüldü. Bense, Leyla’yı Beklerken adlı öykü kitabımda Babamın da makinesi vardı başlığıyla yayımladım.
Üçüncü
hikâye: Dersim kaç dağ içinde?
2024 yılı Haziran sonu. Yeni romanım Aklın Ayak İzleri’nin söyleşi ve imza etkinlikleri için çıktığım turnenin Dersim ayağındayım. Geceyi arkadaşımın evinde konaklıyoruz. Ertesi gün söyleşi ve imza etkinliği var.
Sabah erkenden Dersim
şehir merkezinden çıkıp, Tunceli çıkışında, Munzur Çayı ile Pülümür Deresi’nin
birleştiği yerden Erzincan yönüne sapıyoruz. Kısa süre Pülümür Deresi boyunca
ilerleyip sonra çaya dik bir şekilde, dereyi arkamıza alarak tepelere doğru
tırmanıyoruz.
Dersim'e gelmişiz. Söyleşi
ve imza etkinliğinin hazırlıkları yapılacak. Kimin umurunda? Kalbim, beni ıssız
dağların kuytuluklarına, Dersim'in kayıp kızlarının hikâyelerinden izlere
sürüklüyor.
“Deşt” diye
fısıldıyorum, “Tülük Köyü.”
Birkaç telefon
görüşmesi yapıyorum. Almanya'dan Kazım, Eski adıyla Tülük, yeni adıyla Savut Köyü’nün
muhtarı, başka bir arkadaş daha... Yönümü belirlemeye çalışıyorum.
Gitmeliyim. Emoş
Gülver’in kayıp belleğinin izlerinin olduğu topraklara gitmeliyim. Tülük Köyü,
Veraniz Mezrası beni bekliyor, ona gitmeliyim.
Tülük Köyü’ne varmadan
bize yol gösterecek olan 1938’den kalma yıkık karakoldan eser yok. Yerine inşa
edilmiş tek katlı evden çıkarıyoruz yönümüzü. Kazım'dan aldığım tarife uyuyor,
ana yoldan ayrılıp soldaki toprak yola sapıyoruz. Araç sarsılarak yol alıyor.
İleride, bahçesine tel çit çekmekte olan bir adam. Adı Ferhat. Oralarda
yabancılarla iyi gözle bakılmaz. Önce soğuk davranıyor. Derdimiz, kelimelerde
şifreli: Deşt, diyoruz, 38 katliamı, kayıp kızlar, Emoş Gülver..
İşini bırakıyor, avuç
dolusu kirazla geliyor yanımıza Ferhat. Çocuk yaşlarda bir subaya evlatlık
verilen kızın kimliği peşi sıra gidiyoruz. Araç bir kez daha sarsılarak
ilerliyor. Yamaçta bir taş ev, hemen yanındaki meşe ağacı bize gölgesini
sunmaya istekli. Önce Haydar geliyor yanımıza. O bir hikâye anlatıcısı. Başlıyor
anlatmaya. Anlatılan hikâyelerden yaralı sözler dökülüyor önümüze. Ölenlerin
vaktiyle nerede, nasıl öldüğünü, geride sağ kalanların birer birer ayrıldığını.
2013 yılında, Dersim’in Kayıp Kızları belgeseli çekilirken oradaymış. Hatırlıyor
Nezahat’ı, Kazım’ı. Karısı Sabriye de geliyor birazdan. İkram için eve
davetlerini ısrarla geri çeviriyoruz. Akşamüzeri etkinliğimiz var. Meşe
ağacının altında zaman, bizi oyaladıklarının farkında olmadan hızla ilerliyor.
Aşağıdan bir ses:
“Kahvaltı hazır!”
Eğreti
bir yoldan evin bahçesine iniyoruz. Mükellef bir kahvaltı bizi bekliyor; buram
buram sac ekmeği, tereyağında menemen, tel peyniri, tulum, kaymak; biberi, semizotu,
salatası, domatesi… Hepsi de el emeği,
göz nuru. Nasıl da mahcup oluyoruz. Emekli öğretmen Hüseyin, karısı Naciye,
Ferhat, Sabriye ve Haydar. Her biri sırayla anlatıyor. Geçmişinden koparılmış
yaşlı bir kadının çocukluğuna götürüyor sözler bizi. Meşe ağacının altında
ömürlerinden yaralı canlar. Sözcükler harap, sözcükler kayıp, puslar içinde
sözcükler. 1938, tedip, tenkil, inkâr… Aramızda fısıltıyla dolaşıyorlar.
Dersim’e
gelirken kaleme alıp gazeteye gönderdiğim yazıdan bahsediyorum. “Başlığı Dersim Kaç Dağ İçinde? Daha sonra
WhatsApp’tan gönderirim, mutlaka okuyun.” diyorum, “Belki de kendinizden bir
şeyler bulursunuz orada.”
Ayrılık zamanı geldi çattı. İçinde, Gülo Nine’nin hikâyesi, Babamın da makinesi vardı öyküsünün yer aldığı Leyla’yı Beklerken adlı kitabımı imzalıyorum onlara.
Son
hikâye: Kadın ağlıyordu
Ağustostu. Aradan çokça zaman geçmiş, odamda yeni romanımı çalışıyordum. Telefon çaldı. Açtım.
“Merhaba ben Haydar”
dedi.
Bir an duraksadım. Kısa
bir sessizlik oldu. Karşıdaki;
“Dersim, Vereniz
Mezrası’ndan Haydar” diye ekledi.
Birden anımsadım.
Haftalar geçmişti. 26 gün süren Doğu ve Karadeniz turnemi tamamlamış, yol
boyunca söyleşi ve imza etkinlikleri yapıp Seferihisar'a dönmüştüm. Arayan,
turnemin ikinci durağı Dersim'de, bir sabah kendimizi dağlara verip Dersim'in
kayıp kızlarından Emoş Gülver'in izini sürerken karşılaştığımız Haydar’dı. Konuk
olduğumuz, dağ başındaki evin bahçesinde karşılaştığımız hikâye anlatıcısı.
1938 katliamında kayıp kızlar üzerine hikâyeler dinlediğim Haydar…
“Merhaba Haydar, bu ne
sürpriz? Nasılsın?”
“İyiyim sağ olasın,
seni sormalı, nasıl geçti yolculuk?”
“Ben de iyiyim,
yaramazlık yok. Turnemi tamamladım. Uzun sürdü ama gayet iyiydi. Döneli çok
zaman oldu.”
Karşıdaki bir an
durakladı.
“Şey…” dedi.
“Bahsettiğin yazı vardı
ya... Dersim kaç dağı içinde... Onu
okudum. Kalemine, aklına, yüreğine sağlık. Çok beğendim. Daha iyisi olur mu,
bilmem.”
“Güzel yüreğine sağlık Haydar
dost, duyguların daim olsun, beğenmene sevindim.”
“Beğendim, beğendim
ama…” dedi, sesi titreyerek devam etti:
“Eşim Sabriye'ye de
verdim. O da okudu…”
Bir kez daha durdu.
“Okudu. Okudu ama
ağlıyor. Şimdi ağlıyor, durduramıyorum. Ne olur bir şey de...”
Afallamıştım.
“Nasıl yani? Niye
ağlıyor?”
“Bilmem, ağlıyor işte,
durduramıyorum. Bir konuşur musun kendisiyle?”
Şaşırmış, ne diyeceğimi
bilemez haldeydim. Kendiliğinden, çarpuk çurpuk kelimeler döküldü
dudaklarımdan.
“Tabii, ver, ver
konuşayım” diyebildim.
Kısa bir sessizlik
oldu. Sonra, telefonun diğer ucunda bir hıçkırık sesi duyuldu. Derin, içli bir
hıçkırık.
“Alo!” dedim, “Sabriye
Hanım, alo!”
Kadın ağlıyordu,
konuşamıyor, hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Nutkum tutuldu, her tarafımı bir
ürperti kapladı. Tekrar üsteledim.
“Sabriye Hanım! Alo, Sabriye
Hanım! Dur, bir dakika!”
Kadın kendini tutmaya
çalışıyor ama tutamıyor, boğulur gibi oluyor, ağlamaya devam ediyordu. Elim
ayağım bağlanmış, ne yapacağımı bilemez haldeydim. Kelimeleri çaresizce
sıralıyordum:
“Sabriye Hanım, dur,
yapma, bekle biraz, az dinle…”
Karşıdaki kendinden
geçmişçesine, hüngür hüngür ağlamaya devam ediyordu.
“Lütfen! Anlatsana ne
oldu?”
Kadın biçare, kendini
durduramıyor, hıçkırıklara boğulmuş, durmaksızın ağlıyordu.
Şaşkın haldeydim. Ne diyeceğimi bilemiyordum. Dilim
dolandı, kekeledim.
“Sabri.., Sab… Sa...”
Kadın ağlamaya devam
ediyordu. Son bir gayretle devam ettim:
“Lütfen söyler misin,
ne oldu? Haydi, sakin ol, söyle bana, bak buradayım, konuşalım. Bir nefes al
lütfen.”
Kendini toparlar gibi
oldu, kısa derin bir nefes aldı, hıçkırıkları azaldı.
“Sen” dedi.
Umutlandım!
“Evet, evet, ben, devam
et, ne oldu, söyle hadi!”
“Sen,” diye tekrarladı,
“Sen bizi yazmışsın. Söyle, bizi böyle nasıl yazmışsın!?”
Birden durdum, yüreğimin
en ince kanadından vurulmuş gibi oldum.
“Sen bizi değil, bizim
ciğerimizi yazmışsın…”
Tüylerim nasıl da diken
diken oldu, ömrümce yoruldum. Yüreğimin bütün pınarları kurudu, lâl oldum.
Hicranla kavruldum, derbeder, viran içinde bir hâl oldu. Telefonun diğer
tarafında tekrar bir hıçkırık, ağlama sesi geldi. Güçlükle durabildi.
“Sen” dedi, “bizim
ciğerimizin taa içini yazmışsın…”
O an öldüm! Öldüm öldüm
dirildim, kolum kanadım kırıldı. Öğrendiğim bütün kelimeler, dudaklarımdaki cümle
heceler kurudu. Hem öksüz hem yetim oldum, kimim kimsem kalmadı, ıssız bir
çölde hiç oldum...
Telefonu kapattım.
Göğsüme bir fil oturmuştu. Boğazımdaki düğümü çözemedim. Kendimi sıktım,
nefesimi tuttum, Zel Dağı’nın bütün yaralıları imdadıma koştu, olmadı, yapamadım.
Halvori yolunda kayboldum, Pac Köprüsü’nde vuruldum, Pülümür Çayı’nda boğuldum,
38 kayalıklarında parça parça oldum, Harçik Çayı’ndan kan içtim. Ah göğsüm, ah
yaralı göğsüm! Göğsüm Sürünbaba, Karaoğlan, Mercan dağı, içinde gürül gürül
çığ, bir hıçkırık koptu göğsümden, göğsümün en içinden, en derininden.
Bu sefer cümle
kelimeler susmuştu, ben ağlıyordum, hıçkıra hıçkıra ağlıyordum! Bir an Dersim’in
bütün kayıp çocukları dönüp bana baktı. Bense hüngür hüngür ağlıyordum. Şimdi
beni kim susturacaktı?