Yunanistan, Şatoların Kibri, Erlerin Gücü

Yusuf Nazım
BİA/11 Temmuz 2015

Bu sefer batıdan doğmuştu güneş. Ege’nin karşı kıyısından. Karşı kıyıdan doğmuş, adaların üzerinden yükselerek kıyılarımıza vurmuş, biraz da bizim yüzümüzü aydınlatmıştı. Sevinmiştik. Umudun güneşiydi bu. Adı Syriza’ydı!

*

Dünya finans kapitalinin Avrupa satranç tahtasında bir piyonu andıran Yunanistan, kendi egemenlerinin çıkar dalaşında sürekli istikrarsızlıklar ülkesi olarak anılageldi. Uzun yıllar sağın ve sosyal demokrasinin iflah olmaz kandırmacalarından bıkan kalabalıklar, 2000 ‘li yılların ortalarına doğru yeni bir umut merkezini inşa etmeye giriştiler. Burjuvazinin türlü oyunlarına karşılık sık sık meydanları zapt eden kalabalıklar; solun ve değişimin birçok renginden oluşmuş ötekiler, 2004 yılında Syriza’nın çatısı altında toplanmışlardı. Sonrası, solun ortak bahçesine ekilen tohumların zamanla büyümesiydi. Önce 2004 seçimlerinde barajı geçmiş, ardından 2007’de %5 oy almış, derken 2012’de %26 lık oy oranıyla ülkenin ikinci partisi olmayı başarmışlardı.

Her defasında, krizlerin yükünü ustaca halkın sırtına yıkmayı başaran komşu yarımadanın gözü açık egemenleri en sonunda geçen 25 Ocak 2015 genel seçimlerinde baltayı taşa vurdular.  Bu öyle bir taştı ki, baltanın keskin ucunun çarpmasıyla oluşan kıvılcımlar tüm Avrupa kıtasının üzerinde kara bulutların oluşmasına neden oldu. Uzun yılların sabırlı ve inatçı mücadelesinin sonucunda bir araya gelmeyi başarmış radikal solcular nihayet %36 lık oyla iktidar olmuşlardı. Avrupa’nın ve dünyanın güç merkezleri şaşkındı. Yunanistan’ın soylu sınıflarının kırk yıllık egemenliğine son verilmiş, bir zamanlar hiçe sayılanların, kemeri sıkılanların, sokağın sahiplerinin sesine kulak verenler iktidar olmuştu.

Finans kapitalizminin temsilcileri, para kulelerinin zirvelerinden durumu soğukkanlı öfkeyle izliyorlardı. Beklentileri o idi ki, Avrupa’nın bu yaramaz solcuları, ilk derslerini aldıktan sonra akıllarını başlarına toplayacak, sermayenin tahayyül edilemez gücü karşısında eninde sonunda diz çekeceklerdi.

İktidar olmuşlardı ama muktedir değillerdi

Ancak bir garipti bu yeni iktidar sahipleri. İktidar olmuşlardı ama muktedir değillerdi. Kibirleri yoktu. Gizleyecek şeyleri de… İktidarlarının ilk gününe, parlamento binasının önündeki, halkı meclis üyelerinden ayırmak amacıyla yapılan demir çitleri kaldırmakla başlamışlardı. En az Gümülcineli bir çiftçi kadar köylü, Selanikli esnaf kadar şehirli, evsiz bir yurttaş gibi sokaktandılar. Üstelik caddede yürürken dükkânının önünde bacak bacak üstüne atmış güneşlenen Atinalı bir esnafın istifini bozmadan “hey ne haber Çipras?” selamına, burnu kibirle büyümüş bir başbakan değil, eşit bir yurttaş sevecenliğiyle karşılık verecek kadar halktandılar.

Bir yurt dışı gezisinden dönüşte, masasında bulduğu zarf dolusu parayı, “bir başbakanın yurt dışı ziyaretler için harcırah alamayacağını” söyleyerek iade eden; iktidarın ilk gününde işten atılan 595 temizlik işçisini işe geri alan, çocuk ve C tipi cezaevlerini kapatmaya karar veren, Türkiye-Yunanistan sınırındaki dikenli telleri kaldırılacağını söyleyen, bakanlıklardaki lüks makam araçlarını “lüzumsuz ve masraflı” olduğu gerekçesiyle satışa çıkaran, bazı özelleştirmeleri rafa kaldırmak gibi gariplikleri yapan yine onlardı.

*

Yunanistan politik arenasında on yıllardır yok sayılanların, dışlanmışların, ötekilerin sesiydi Syriza. “Başka bir dünya mümkün” hayaliyle yola çıkmıştı. Halkların çektiği acılardan habersiz, sığındıkları şatolarından yeryüzünün bütün denizleri ve kara parçalarına hükmetmeye çalışan Avrupa burjuvazisinin kalelerine yalın kılıç yürüyen umudun şövalyesi gibiydi o.

Ne var ki, ülkenin açgözlü egemenleri geride boğazına kadar borçlu bir ülke bırakmışlardı. Haramilerin sofrasında, halkının son lokmasına kadar göz dikilmiş bir pazarlık masası buldu önünde Syriza. Vakit yoktu! Borçlular kapıda, finans örgütleri tetikte, şantaj diz boyuydu. Para kulelerinin zirvesindekiler, yarımadanın eski kafalı bu genç solcularına hadlerini bildirmek için sabırsızca bekliyorlardı.

Satranç tahtasının yapayalnız kalmış erleri

Syriza, bütün önemli taşlarını baştan kaybetmiş, kaleleri yıkılmış ve dört yandan kuşatılmış bir satranç oyununda buldu kendini. Satranç tahtasının yapayalnız kalmış erleri gibiydiler adeta. Avrupa’da paranın sahipleri işte bu koşullarda masaya kibirle oturdular. Görüşmeler Syriza için bunaltıcıydı. Dünyanın en büyük finans örgütlerini arkasına almış Avrupa burjuvazisi bütün önemli taşlarını ileri sürdü. Toplantılar birbirini kovaladı, kozlar ortaya serildi, şartlar sıralandı; aba altından sopalar gösterildi. Şatoların ihtişamlı gücü karşısında erlerinki ne olabilirdi ki? Avrupa burjuvazisi, doymak bilmez iştahıyla, kendi çıkarlarını korumasının tek yolu olarak Yunanistan halkına kemerlerini daha fazla sıkmayı dayattı!

Bu durum yarımada halkı için daha büyük vergiler, daha fazla işsizlik, daha geç emeklilik ve daha çok yoksulluk; her şeyden öte daha büyük onursuzluk demekti. Böylece uluslararası finans kapital, nice kurnazlık ve hilelerle dolu bu satranç oyununda, iyice köşeye sıkıştırdığı yarımadanın deneyimsiz oyuncularını neredeyse mat etme noktasına kadar getirdiler. 

Oysa ki satranç tahtasının dişli erleri hiç de kolay pes etmek niyetinde değillerdi. Avrupalı kapitalist devletlerle kreditörlerin, Eurolardan oluşan para kuleleri, dolambaçlı finans oyunları, şantaj kokan bunca spekülasyonları arasında unuttukları bir şey vardı: Eşitsiz satranç oyununda köşeye sıkıştırmaya çalıştıkları bu genç ve haddini bilmez solcuların dayandığı halk tabanı!

Ve işte bu genç radikaller, Avrupa burjuvazisinin hiç aklına gelmeyecek bir şeyi yaptılar; kendilerine dayatılan kırk katır mı, kırk satır mı sorusunu, desteğini alarak iktidar oldukları halka sormayı tercih ettiler! Bu referandum demekti… Avrupalı devletlerin olağan zamanlarda dillerine pelesenk ettiği “demokrasi” sözcüğü böylece, birdenbire Syriza’nın elinde geri tepmesiz bir silaha dönüşüverdi.

Bu, bir kez iktidar olduktan sonra kendi egemenlik alanlarında istediği gibi at koşturmaya alışmış Avrupa’nın şımarık burjuvazisi için alışılmadık bir şeydi. Ve şimdi, belki de ilk defa demokrasi sözcüğü, kibirli egemen devletlerin korkulu rüyası haline geliyordu. Bu yüzden çok kızgındılar! Olacak şey miydi; Avrupalı oligorkların bir ülke iktidarına dayattıkları reçeteyi, ilk defa olarak bir iktidar kendi halkına sormaya cüret ediyordu! Demokrasiyi, seçimden seçime yurttaşların oy vermesi olarak yorumlamaya alışmış Avrupa’nın büyük devletleri satranç masasında köşeye sıkıştırdıkları bu genç solcuların kıvrak zekâsının ürünü olan referandum talebi karşısında önce afalladılar. Kısa süren şaşkınlıktan sonra karşı saldırıya geçmekte gecikmediler. Kredi olmadan Yunanistan’ın yaşayamayacağı, Syriza’nın kumar oynadığı, oylamadan hayır çıkması durumunda ülkenin felakete sürükleneceği propagandasını yaptılar. Halkı krizle, açlıkla, korkuyla hizaya getirme çabaları böylece sürdü gitti.

Yıllardır kendi halkının emeği üzerinden zenginleşerek ülkeyi içinden çıkılması güç bir borç batağına sürükleyen Yunanistan’ın asalak, bezirgân sınıfları da Avrupalı egemenlerin yanında saf tutmaktan geri kalmadı. Seçimlerden önce Syriza’yı küresel sermayenin düşmanı, AB karşıtı, anarşinin, istikrarsızlığın ve belirsizliğin temsilcisi olarak göstermelerinde ne denli haklı olduklarını anlatıp durdular.

OXI

Sonunda referandum günü geldi çattı. Sandıklar açıldığında sonuç anketlerin ötesinde bir sonucu gösteriyordu. Dünya egemenlerinin Yunanistan halkını korkuyla, açlıkla terbiye etme çabaları sonuç vermemiş, komşu %61,3 oranında OXI demişti! Evet OXI! Hem de kuvvetli bir HAYIR! Yunanistan halkı şantajlara boyun eğmemiş, iktidardaki bu genç solcuların onurlu duruşunu desteklemişlerdi.

Yunanistan yarımadasından yükselen kuvvetli OXI sesi dünya sermayesinin  kulelerinde bir deprem etkisi yarattı. Onların, Avrupa’nın genç radikal solcularına diz çöktürme çabaları sonuç vermemişti. Komşu yarımadanın genç Syriza’sı, Avrupa’daki şatoların karşısına umudun şövalyesi olarak çıkmıştı. Yunanistan halkı ise, kıta Avrupası’nın şatolarından yükselen tehditlere boyun eğmek yerine, bu gözü pek şövalyenin peşinden gitmeyi seçmişti. Ege’nin öte yakasındaki  komşunun, umudu ve onuru kırılan bir ülke olmaktan kurtulma çabasıydı bu; açlıkla, yoklukla, yoksunlukla tehdit edilen bir ülkenin, radikal genç bir partinin güzel hayallerine ortak oluşuydu. Belki de, diz çökerek sürünmektense, ayakta ölmeyi yeğleyen bir halkın onurlu duruşuydu bu.

Avrupa’da sermayenin şatoları şimdi şaşkın

On yıllardır tek kutuplu bir dünyada yaşıyoruz. Yeryüzünü bir ahtapot gibi kuşatmış, insanlığı ve doğayı akıl almazcasına yıkıma sürükleyen, Ortadoğu’yu ise bir cehenneme çeviren finans kapitalizmin karşısında insanlık bir umut arayışında. Özellikle Avrupa’nın ve Asya’nın yeni umut arayıcıları, en önde fırlayarak ipi en önde göğüsleme heveslisi Yunanistanlı kardeşlerine gözlerini dikmiş merakla bekliyorlar. Sonradan kendilerinin de başlarına gelmesi muhtemel bu satranç mücadelesinde Yunanistanlı kardeşlerinin deneyimlerine ihtiyaçları var. Bir süredir, onlar da satranç tahtasında erlerini ileri sürmüş, kendi egemenlerinin yapacakları hamleleri gözlemekte. Belli ki uzun sürecek bir mücadele de onları beklemekte.

Avrupa’da sermayenin şatoları şimdi şaşkın. Avrupa satranç tahtasındaki erlerin, ellerinde demokrasi kılıcıyla girdikleri bu savaşta, beklenmedik zaferi karşısında neye uğradıklarını şaşırmış durumdalar. Bir yandan Atina’nın bu genç şövalyelerine öfkeyle diş bilerken, öte yandan kapandıkları gösterişli şatolarında, kapalı kapılar ardında yeni planlar peşindeler. 

*

Biliriz ki erler, satranç tahtasında tek başına güçsüzdürler. Onlar, ne yapıp edip karşı mevzilere sızmak, yeni mevziler tutmak, yeni kaleler inşa etmek durumundalar.  Bu yüzden hamlelerini akıllıca yapmak zorundalar. Aksi taktirde daha çok servet, daha fazla kar hırsıyla gözü dönmüş, doğayı ve insanlığı acımasızca kemiren finans kapitalizmin sayısız hileleri ve tuzakları karşısında tutunmaları zor.

Şimdi, besbelli yeni bir dönemeçte Yunanistan halkı. Avrupa’da taşlar yeniden diziliyor. Dünya kapitalizminin para kuleleri gardını almış, gücünü yokluyor, yeni bir hücum düzenine geçiyor. Atina’nın gözü pek erleri ise, arkalarında yarımadanın emekçileri, öğrencileri, dışlanmışları ve ötekileri olarak Avrupa’nın bu en donanımlı şatolarına karşı akıllıca saf tutma telaşındalar. Bakalım, şatoların kibiri ve kurnazlığı karşısında, erlerin gücü neyi gösterecek.

@yusufnazim

http://www.bianet.org/biamag/siyaset/165943-yunanistan-satolarin-kibri-erlerin-gucu

Vesile'nin Çaresizliği

Foto : Gülsün Sarıoğlu

Yusuf Nazım
Bianet & Radikal/1 Aralık 2012

İçinde odunların çıtır çıtır yandığı kuzine bir soba. Onu, işte bu sobanın ısıttığı evin büyük odasında, oturduğu yer minderinde bir o yana bir bu yana sallanırken anımsıyorum. Kendisini böylesine mest eden şeyin, transistorlu eski ahşap radyomuzdan odaya yayılan Erivan Radyosu’nun iç yakan ezgileri olduğunu çok sonraları anlayacaktım. Babaannem, gelin geldiği Türk evinde, uzak kaldığı kendi dili ve köklerine olan hasretini radyodaki Kürtçe, Ermenice ağıtların ezgilerini dinleyerek gidermeye çalışıyordu…

Çocukken çoğu şeyin farkında değildik. Güzel arkadaşlıkların temelinin atıldığı bir zamandı liseli yıllarımız. Henüz farklılıklarımızı da keşfetmemiştik. Ya da başkaları bize bunu öğretmemişti. Okulda yeni öğrenmeye başladığımız İngilizce dışında bazı arkadaşlarımın, anlamadığım farklı bir dilden konuştuklarını fark ettiğim dönem, işte bu dönemdi. Kürtlerle bu liseli yıllarda tanıştım. Arkadaş canlısı, nedense biraz ezik, yaşları geç, hatta bir kısmı evlilerdi. Çocukları bile vardı. Öğrenciyken evlilik, yasal olarak mümkün olmadığından okula geldiklerinde yüzüklerini çıkarırlardı. Ben onlara güzel Türkçe yazmayı, onlar da bana Kürtçe küfürler öğretirlerdi…

 Aralarında Kütçe konuştuklarında, hocalardan hep uyarı alırlardı… Resmi erkana dair nedense hep belli belirsiz bir ürkeklik, bir korku duyarlardı… Yıllar sonra, deniz kenarındaki arabamızda müzik dinlerken yaşadığım ve hafızamın derinliklerinde keskin bir bıçak yarası gibi taşıdığım o küçük anı birçok şeyi anlamama yetmişti. Otomobilimizden yükselen Kürtçe ağıtların sesini, yaklaşan polis otosunu gördüğünde, aceleyle teybi kapatarak kısan arkadaşımın yüzündeki tedirginlikti beni buna ikna eden. Kim bilir, bu civanmert yüreklerde birikmiş, kimselere itiraf edemedikleri nice anıları vardı onların. O gün, arkadaşımın yüzündeki korkuyla karışık endişe dalgasını sessizce izleyen gözlerim, suskun bir ölü gibi önüme düştüğünde anlamıştım bunu.

Adı “dağ Türkü’ne” çıkan arkadaşlarım

 Arkadaşlığın ne ırkı olurdu, ne teninin rengi, ne dili, ne de inancı.. Hiçbir şey bozamazdı, henüz para ve mülkiyet dünyasıyla tanışmamış dostlukları, arkadaşlıkları. Her ne kadar yıllarca, tek bir ırk ve ulus kavramı üzerinden gurur duymamız öğretilse de bizlere, yine de arkadaşlık başkaydı işte.

12 Eylül 1980’de, televizyonlardan onların Kürt değil de, “kırt” olduklarını öğrendiğimde hiç şaşırmadım. 700 bin kişilik orduyu yöneten ve sonradan bir ülkenin kaderini belirleyecek olan en rütbeli generalin ağzından duyuyordum bunu; dağlarda, karda yürürken ayakları “kart” “kurt” diye ses çıkaran dağ Türkleriymiş meğer benim arkadaşlarım..

Adı “dağ Türkü” ne çıkan arkadaşlarımın o masum çaresizliğine olan sempatim sonraki yıllarda da devam etti. 12 Eylül’ün sonraki aylarında Adıyaman’ın bir dağ köyünde öğretmenlik yapan ablama giderken beni yolda karşılayan köy azası Şeyho, bu sempatinin belki de doruk noktasıydı. Toprağı erozyona uğramış taşlı köy yolunda, ince, uzun boyu ve siyah şalvarı içinde, otuz iki dişiyle yüzünde gülümsemesi hiç eksik olmayan biriydi Şeyho. Ellerini, önünde mahcup bir edayla kavuşturmuş, bendenizin karşısında boynunu kırmış, sevecenlik dolu ışıl ışıl gözleriyle köylerine hoş geldin diyordu... Kus kurban olur gibi bir hali vardı; sanırsın 18 yaşında toy bir delikanlıyı değil, sanki bir kralı, şahı karşılıyordu Şeyho… Onun, o masum saflığının sadece ona özgü değil, aslında köyün tüm halkına ait olduğunu gecikmeden öğrenecektim. Köylerden zoraki silah toplayan 12 Eylül cuntasının estirdiği korku fırtınası tanığımdı; giderek kendi köylerine yaklaşan askerlerin “silah teslim edin” talebine köylüler ne yanıt vereceklerini tartışıyorlardı… Eski çakaralmaz silahlarını, dede yadigârı tüfekleri ve Rus beşlilerini, köy muhtarı ve ihtiyar heyetiyle birlikte okul öğretmenin evinde yaptıkları toplantıda, öğretmene de danışarak karar vermeyi sağlayan arka planı olmayan bir saflıktı bu.

Ankara’ya döndüğümde, haber ardımdan tez gelmişti; yeşil kasırga ablamların köye ulaştığında, teslim edilen onca çakaralmaz silah, eski tabanca ve tüfek ikna edememişti askerleri. Gülerken 32 dişiyle birden gülen, o en sevimli haliyle sempati dünyamın doruğundaki köy azası Şeyho, götürüldüğü karakolda kolu ve bacağı kırılmış olarak köylülere teslim edilecekti…

Vesile’nin çaresizliği

2012 yılı Mayıs ayıydı. Bir belgesel filmin çekimleri için gittiğimiz Diyarbakır’da, yolumuz bir dağ köyüne düşmüştü. Film ekibinin çekimler için köy içine indiği bir sırada, konuk olduğumuz yoksul Kürt evinin tek gözden ibaret odasında, 13 yaşındaki Vesile’yle yalnız kalmıştım. Üçü genetik bir hastalığa sahip, yedi çocuklu ailenin en büyüğüydü Vesile. Onunla, duvarları badanasız o küçük odanın ıssızlığında aramızda geçen iletişim, göğsümü tutuşturacak denli bir ateşin bütün bedenimi sarması gibiydi. Üçüncü sınıfa gittiğini öğrendiğim Vesile’yle, diyaloğumu duvardaki takvimin yazısı üzerinden kurmaya çalışmıştım. On üç yaşındaki bir kız çocuğunun, beyaz bir duvar önünde birkaç kelimeden mürekkep basit bir cümleyi okuyabilmek için, ıkına sıkıla çaresizce kıvrandığını görmemle buruk bir hezimete dönüşmüştü çabam. Kendisiyle iletişim kurmanın eğlenceli ve basit bir yolu olarak gördüğüm o birkaç kelimeyi okutmak, Vesile’ye ayaküstü bir işkence gibi gelmişti. Kalbi buruk Vesile’nin kızaran yanaklarındaki mahcubiyeti oracıkta görmezden gelmiş ve onun masum çaresizliğini bir bıçak yarası gibi göğsüme gömmüştüm. Sonradan öğrenecektim; onun ilkokula başlarken Kürtçe’den başka bir dil bilmediğini; sesleri bir uğultu gibi kulaklarına çarpan ve ne dediğini anlamadığı öğretmeninin Türkçe dışında konuşmayı yasak ettiğini… Vesile, henüz anasının karnındayken işittiği, doğduktan sonra da kulaklarını okşayan, ninnileriyle uyuduğu, ağıtlarıyla oyalandığı bir dilin çocuğuydu; O, çocuk ruhunu okşayan, anasının şefkatli dilinden mahrum, başka ve yabancı bir dile mahkûm kalarak öğrendiği Türkçe’siyle okumaya çalışıyordu duvardaki takvim yaprağını… 

***

Geçenlerde aralarında Antropolog Müge Tuzcuoğlu’nun da bulunduğu 19’u tutuklu, 27 kişinin yargılandığı 'KCK' davasında savunmalar alındı. Mahkeme heyeti, Türkiye'nin kurucu antlaşması Lozan’ı da (Madde. 39) çiğnemek pahasına, sanıkların Kürtçe yaptıkları savunmalar için “ne dedikleri anlaşılamamıştır” diyerek “kaçma şüphesi” gerekçesiyle tutukluluklarının devamına hükmetti…

Tarihin en büyük imparatorluklarından birini kurmuş köklü bir devlet geleneğinin, 21. yüzyılda sergilediği bu arkaik tutumun trajikomik hikâyesinin özeti... Devasa bir imparatorluktan hayatta kalmaya çabalayan bir ulus devlete geçiş travması; askeri cuntalarla beslenmiş bir rejim, ötekileri yok saymayı büyüklük, otuz yıldır akan kanı olağan gösterme çabasında bir zihniyet…

***

Bir büyük sonsuzluk evreninde, giderek soğuyup küçülmekte dünyamız. Biz görür müyüz bilmem. İşte böyle bir yeryüzünün kaynaklarını adil ve hakkaniyetli bir şekilde paylaşmasını bilecek kadar gelişmiş, gerçekten uygar olan ileri bir kuşağın çocukları eminim görecektir. Milyonlarca yıl öncesini bugünden araştıran sosyal antropoloji, gelecekte insanın insana hükmetmeden yaşayacağı bir dünyanın da bilimi olmaya devam edecektir. Ve işte, o günden geriye doğru baktığımızda, milyonlarca yıl öncesine varmadan önceki zaman çizelgesinin, 2012 yılını işaret eden noktasında tarih kitapları belki de şöyle yazacaktır:

“Ne dediği anlaşılamayan halk; Kürtler”

http://bianet.org/biamag/insan-haklari/142492-vesilenin-caresizligi

http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=1110103&CategoryID=99

Yusuf Nazım
Twitter : @yusufnazim

Hikayeler üzerine

MUSTAFA SÜTLAŞ
Bianet, 10 Kasım 2012, Cumartesi

yusuf nazım'ın hikâye kitabı "kızak" okuyan herkesin kendi yaşamıyla koşutluk kuracağı olayları anlatıyor...

hikâyelerle ve hikâyelerde yaşıyoruz. hikâyeler düşünüyoruz, hikâyeler uyduruyoruz, hikâyeler anlatıyoruz. hikâyeler dinliyoruz.

hepsinden hiçbir zaman herkesin haberi olmuyor. çok azını da hikâyeleri yaşayanlar ya da düşünenlerden başka bir de "okuyanlar" biliyor!

hikâyeler yaşamı var eden ve yaşamı sürdüren unsurlar.

her şeyin hikâyesi olabiliyor; bir yerin, bir olayın, canlı cansız, anlatıcının ya da yaşayanların evrenindeki, hatta evrenlerinin dışında, hayallerindeki yer alan her şeyin bir hikâyesi var.

her hikâyede değişmeyen unsur ise insan! eğer hikâyede anlatılan olayların içinde insanlar yoksa bu kez anlatıcı kimliğiyle o hikâyenin içinde kendi varlığını ekleyerek varoluyor. Şurası kesin ki insansız hikâye olmuyor.

kimileri gördüğü, yaşadığı her şeyde, her yerde, her olayda bir hikâye buluyor ve onu anlatıyor. kimileri ise önlerinde duran hikâyeye gözünü kapatıp arkasını dönüyor.

ne kadar çok hikâye bilirsek, o kadar çok şey öğreniyor, o kadar çok "ders" almış oluyoruz. zaman zaman "keşke bütün okullarda bütün dersler hikâyelerle anlatılsaydı" derim.

her derste bir hikâye öğrenseydik.

yalnız edebiyat, tarih, coğrafya gibi "sosyal" (ne demekse!) derslerde değil, fizik, kimya, matematik gibi derslerde de...

"sıfır"ın hikâyesini kaç kişi biliyor sizce. o yüzden 'sıfır'ın anlamı gerçek yaşamımızda ne kadar bilincimize çıkmış durumda, biliyor muyuz?

sahi "sıfır"ın hikâyesi ne?

peki ya "bir"in? örneğin "34" diyince kafanızda nasıl bir hikâye canlanıyor bir düşünün!

yaşamımızı o hikâyelerle geliştiriyor, dönüştürüyoruz, geleceğe de onlarla bırakıyoruz.

biz gidiyoruz ama geleceğe eğer kalırsa bir tek o hikâyeler kalıyor; o da eğer bir anlatıcı, aktarıcısı bulunursa... peki o "anlatıcılar"ın  kendi hikâyelerini biliyor musunuz?

hikâyeciler, anlatıcılar

çok az insan bunları başkalarının da keyif alacağı ve merak edeceği bir şekilde anlatabiliyor, ya da yazabiliyor. hele içine biraz mizah, biraz felsefe, biraz duygu, biraz merak  katabilirlerse, o zaman onlara "hikâyeci" diyoruz.

edebiyatın ana dallarından birisi de hikâye.

dünya üzerinde ve bu coğrafyada bilinir, tanınır çok hikâyeci var.

o hikâyeciler başta olmak üzere, çok bilinip tanınmayan insanların da yazdıklarıyla oluşmuş çok fazla hikâye kitabı var. o kitapların hepsini okumak olanaklı değil. o kitapların her birini yazarından ve yayıncısından başka kaç kişi okumuştur bunu da bilmek mümkün değil.

bir arkadaşım var, çok kitap okur ama hiç hikâye okumayı sevmez. hepsi "yalan" der.

bir başka arkadaşım var. her gördüğünde bir hikâye bulmaya çalışır, bulamayınca da uydurur. o kadar çok hikâye bilmesine, anlatmasına karşın, hatta yazacağını söylemesine karşın kağıda dökülmüş tek bir hikâyesi yoktur.

hikâyeler yazılmayınca, herhangi bir yolla birilerine anlatılmayınca, o anlatanlar da başkalarına aktarmayınca kaybolur, unutulur. hikâyelerinizi yazmasanız da anlatıyor musunuz birilerine?

kaybolmuş her hikâye insanoğlunun tarihinde bir daha bilinemeyecek bir eksiklik demektir.

bazı hikâyelerin de bilinmesi istenmez. birileri "kaybolsun", "unutulsun" ister ve çeşitli yol ve yöntemlerle karartılmasına çalışır; hatta sıklıkla da başarılı olunur ve karartılır o hikâyeler. bunu da en çok hikâye anlatıcıların yardımıyla, örneğin medya aracılığıyla yapar.

çünkü o hikâyeleri merak eden insanlar çoğaldığında birileri hesap sormaya başlar.

biliyorum genel anlamda ifade ettiğim bu düşüncelere, somut örnekler bekliyorsunuz. yazmayacağım; çevrenize bakın göreceksiniz onları.

adeta hikâyeler içinde yüzüyoruz yaşamımızın her anında. hele hele şu sıralarda

 

yazılmamış, okunmamış hikâyeler

ben hikâye okumayı severim. hikâyeleri merak ederim. araştırmaya bulmaya çalışırım.

bu yaz yaptığım karadeniz ve doğu anadolu gezisinde yine her zaman olduğu gibi çok hikâye duydum, gördüm, fark ettim. çoğu yazılacak kadar netti ama ben dahil yazan, anlatan kimse yoktu.

en çok eski mekanlarda sorun yaşadım. insanların yaşadığı kaleler, anıtlar, ibadet yerlerine dair pek çok bilgi vardı. ama o bilgilerin içinde oraları, yaratan, yapan, yaşayan ve yok eden insanların hikâyeleri yoktu çünkü. onların sadece birer taş, kaya, çimento, demir, tahta vb. maddi unsurları size bir şeyler anlatmaya çalışıyordu, eğer görebilirseniz, ama o anda içinde yaşayan kimse olmadığı için "insan hikâyeleri" yoktu oralarda. oralarda daha öncesinde yaşayan o insanların da hikâyelerini anlatan da kimse yoktu. sanki onlar gökyüzünden oraya o şekilde düşmüş "gök taşları"ydı.

bu duyguyu en çok yaşadığım yerlerden birisi "ani harabeleri" oldu.

ama o kadar yoğun bir şekilde olmasa da bu tür hemen her yerde yaşadım aynı duyguyu.

bir yeri yok etmenin yollarından birisi de onların hikâyelerini yazmamak, eğer yazılmışsa yok etmek, unutturmaktır bence!

işte o zaman insanlar, topluluklar, hatta toplumlar "gerçek soykırım"lara uğruyorlar.

bu duyguyu yaşamım boyunca hep yaşadım.

hikâyelere olan merakım bu yüzden. onları öğrenmek, yapabiliyorsam yazmak!

o yüzden okuduğum her üç kitaptan birisi neredeyse "hikâye kitabı". ben buluyorum, ama sanırım huyumu biliyorlar, hikâyeler ve hikâye kitapları da beni buluyor.

 

yusuf nazım ve "kızak"

hikâye kitabına "yusuf nazım" adını koyan yakup sayın'ı sevgili coşkun özdemir hoca'nın kurup, hastalarıyla birlikte var ettiği "kas hastalıkları derneği"nden tanıyorum. o bir elektrik mühendisi. onunla asıl tanışıklığım o ve onun gibilere yönelik olarak, hepimizin en azından aldırış ve itiraz etmeyerek verdiği katkı yüzünden yaratılmış "fiziksel engellere" karşın varolduğu toplumsal mücadele içinde oldu. toplumsal yaşamın zorluklarına karşın direncinden, çalışma azminden ve bulunduğu her yerde yarattığı "birlikte davranma" tavrından hep etkilendiğim, inançlı, dirençli bir "aktivist"ti!

doğrusu zaman zaman onun hikâyesini merak etmekle birlikte "hikâyeciliği"den haberim yoktu. sokakta başlayan "merhabamız" sosyal ağlar üzerinden sürekli bir iletişim ve birbirinden haberdar olmamızı sağladı. "kızak" adlı hikâye kitabından da bu yolla haberim oldu. yayınlanmış bir hikâye kitabı olduğunu duyduktan sonra da ilk fırsatta bulup, aldım. kitaba da adını veren ilk hikâyeyi hemen okudum. okurken yıllar öncesine gittim. sanki bir yerlerden beni izlemiş, yaşadığım kimi olayları, hissettiklerimi değişik bölümler halinde bu 'hikâye'nin içine yerleştirmişti.

sevindim; "benzer yaşantılar demek çok daha fazla hikâye ediliyor" diye düşündüm. okuduğum bazı hikâyelerin bir yerinde bu duygu beni yakalar. Orada yazılanların aynısını ya kendimde, veya bildiğim duyduğum bir başka olayda, yerde kişide görürüm, ya da oradan çıkarak başka bir yaşanmışlığa bağlarım orada yazılanları.

öykünün bir boyutu da budur sanırım: "benzerlik, koşutluk ve devamlılık!"

 

yaşam ve hikâyeler

"tanrıların, topraklarına yüzyıllar boyunca acıyı, nefreti ve kini zerk ettikleri bu coğrafyada hayat, gizemli bir yolculuk gibi serüvenden serüvene akıp gidiyordu. dehşetengiz bir şekilde önüne çıkan her şey yakıp yıkarak ilerlerken bile hayat, gerçek anlamını büyük olanın gösterişli dünyasından değil, küçük ve önemsiz görünen esrarengiz ayrıntılarından alıyordu..." (sessizdi oranın çığlıkları)

yusuf nazım 128 sayfalık kitabında "on" hikâye anlatmış, onu merak edip alıp, okuyanlara.

bu on hikâyenin başına da çoğu yukarıda örneklediği gibi tek paragraflık girişler yapmış.

hemen tümü o ardından gelen hikâyeyi açımlayan belki de içinden çıkarılması gereken dersi ortaya koyan düşünceler bunlar.

hikâyeciler genellikle hikâyeden çıkarılması gereken dersi hikâyenin sonuna, çoğu zaman da dolaylı biçimde yazarlar. hikâyelerinin içinde kendi duygu düşüncelerini de belirttikleri olur. bir giriş cümlesi, ya da başına bir savsöz yazdıkları da. ama her hikâyenin önünden böylesi bir yaşama dair bir felsefi ya da kuramsal giriş bölümü yazan sanırım çok azdır.

"kızak" kitabını okurken buradan çıkarak bir başka durumu da fark ettim: bir fotoğrafçının objektifini çevirdiği yerdeki bakış açısı aslında onun yorumudur ve bakana baktığından önce o bakış açısını gösterir. hikâyelerden de her okuyan farklı anlamlar, sonuçlar çıkarır. bu okuyanın özgürlüğüdür. ama bir de yazanın göstermek istediği şeyi fark etmek, onun gibi bakmak, onun gördüğünü görmeye çalışmak, düşünce sistematiğini ona göre oluşturmak ve başka bir yerden, başka biçimde bakmak gerekir.

işte yusuf nazım'ın o girişleri, başta insana sanki yazar tarafından yönlendiriliyormuş gibi gelen ama sonrasında onun anlattığını gördüğünde "iyi ki de yapmış" dedirten böyle bölümler. onlardan yola çıkarak başka hikâyeleri okudum. bunun da yaşamın devamlılığını ve insanların yaşamlarının birbirleriyle kesişme noktalarını çoğalttığını fark ettim.

 kızak, koko, düğme, torba ve diğerleri

 "kızak" adlı öyküde kendi yaşamımdaki kimi olaylara dair bulduğum koşutluğun benzerlerinin diğer öykülerde de farklı boyutlarda ortaya çıktığını söyleyebilirim. kendim yaşamasam bile "ben bu anlatılan olayı" ya da "buradaki insanı" biliyorum dedirten hikâyelerdi bunlar.

örneğin kitabı okuyanların çoğu "koko"nun kahramanını tanıdığını, bildiğin ya da duyduğunu söyleyebilir. sonucunda ne kadar büyük bedel öderse ödesin, yaşayacağı sıkıntı ve olumsuzluk ne olursa olsun, haksızlığa "her durumda ve koşulda", bazen kaybedeceğini bile bile karşı koyma cesaretini gösteren ve yaşamı boyunca bunu yapan herkes orada anlatılan "koko"dur bence. şu ya da bu nedenle öyle yapamayanların da çevrelerinde bir "koko" mutlaka vardır.

bir gömlek düğmesinin insan yaşamındaki anlam ve önemine dair yazılmış "düğme" adlı hikâye, insanların kendi yaşamlarında bazen çok değerli olmasına karşın bir kenara attıklarını fark ettiren çok anlamlı bir öykü.
içi ölmüş bir insanın kanlı giysileri ile dolu üç plastik torbanın olduğu yerden kaldırılması gibi çok basit ve gündelik bir olayı anlatan "torba" öyküsü, hem insanı hem de toplumdaki sınıfsal ilişkileri ortaya koyan çok anlamlı bir "siyaset" dersi veriyor okuyana. onu fark ettikten sonra her olayda aldığınız tutumun sizin toplumun neresinde olduğunuzu ortaya koyan bir turnusol kağıdı olduğunu fark ediyorsunuz.

yusuf nazım'ın hikâyelerinin her biri aynı zamanda "politik" hikâyeler. "bu iş yerinde grev var", "yağmur saçlı gece", "sessizdi oranın çığlıkları" ve "çıplak"ta olduğu gibi çoğunda anlatılan olaylar da "politik" ama onları politik yapan bence "yaşama"nın zaten politik eylem olması.

ben yine de "kitaba adını veren hikâye kadar "pirinç" adlı hikâyeyi daha çok sevdim. çünkü onlar insanın doğayla olan savaşının aslında kendisiyle olan savaşı olduğunu anlatan hikâyeler. insanın sınırları ve boyutlarının uzandığı yerleri görmek ise gerçekten çok önemli yaşam dersleri arasında.

sonrası da olmalı!

"kızak"ta anlatılanlar gerçekten çok iyi hikâyeler. sevgili arkadaşım erdoğan aydın'ın ve cezmi ersöz'ün kitabın arkasına yazdıklarını yinelemek gereksiz.

yusuf nazım yazdığı hikâyelerde siyasi ve sınıfsal boyutu doğa ve insanı anlattığı ayrıntılarla iyice iç içe yedirmiş. hikâyeleri yalnızca bir durumu ya da olayı anlatmıyor, sonrasında nelerin olacağına dair kattığı merak unsuru ve şaşırtıcı sonlarıyla da keyifle okunuyor.

büyük keyif alarak okuduğum ilk hikâyeler çocukluğumda ilk kez radyoda dinlediğim o'henry hikâyeleriydi. bir tiyatro oyunu gibi canlandırılarak anlatılırdı.

yusuf nazım'ın "kızak" kitabını okurken o hikâyeler aklıma geldi. onlardan farklı yanı bazılarının uzunluğuydu. her hikâyeyi keyifle okumama karşın zaman zaman "keşke biraz daha kısa olabilselerdi" dediğim de oldu. çünkü hikâyenin hası, akılda kalanı ve aktarılanı her zaman kısa olanıdır. uzun olanlarında birden çok hikâye vardı aslında, kim bilir belki yusuf nazım sonrasında onlardaki diğer hikâyeleri de ortaya çıkarır ve bizlerle buluşturur.

tüm hikâyeleri yazmak anlatmak olanaksız; ama yazılanları ve okunanları çoğaltmak elimizde. onlar yaşayanlara, bilenlere, fark edenlere böyle bir görev yüklüyor.

herkesin ama en çok da yusuf nazım'ın "daha çok yazmasını bekliyoruz" diyerek bitirelim. (ms/as)

* kızak (öykü), yusuf nazım (yakup sayın), evrensel basım yayın: 499, ağustos 2012, istanbul, 128 sayfa.

www.bianet.org/biamag/kitap--2/141971-hikayeler-uzerine