Sessizliğin perdesini yırtan sesler

Yusuf Nazım
T24 | 10 Mart 2026

Sessizlik hiçbir zaman nötr değildir. O, çoğu zaman zalimin yanında, mağdurun karşısında duran görünmez bir tercihtir.

İşte bu yüzden sesler önemlidir. Şakıyarak öten kuş, çağlayarak akan su, hışırdayarak savrulan yaprak… Her bir ses, bir var oluş, sessizliğe karşı bir direniştir, yokluğu delip geçen bir varoluş çığlığıdır. İnce, naif, kalın, hoş, gürültülü; coşkulu, gülen, eğlenceli, ağlayan, yalvaran; öten, şakıyan, hışırdayan… Her ses, insanın dünyaya açtığı bir pencere, ruhun kendini göstermesi, korkuya karşı durmasıdır.

Doğadaki devinimin en güçlü işareti: tüm seslerin yok olduğu bir sessizlik düşünelim. Bireyi, toplumu kuşatan; benliği esir alan. Bütün seslerin parçalandığı, mutlak, yalın, ölümcül bir sessizlik...

Sessizliğin perdesi kalındır. Kolay yırtılmaz. İnsan bazen sesini yutar, içine kapanır, sessizleşir; insan olmaktan uzaklaşır. Ya bedel ödemek istemediği için, ya korkudan, ya çaresizlikten…

Susmak insana dairdir; ama kötüdür. Dilini koparmak, ruhunu kanatmak, korkuya teslim olmak demektir. Bir toplumun susması ise en kötüsüdür.

İnsanın en yaşamsal refleksini yitirmesi kalbinin yavaşlaması, derin bir hiçliğe savrulması demektir.

İşte o anlarda kimi sesler direnir. Sessizliğe meydan okuyan bir çığlık, yaşayanın, direnenin, unutmayanın işareti olur.

Jean-Paul Sartre: Vicdanın ödülü reddeden sesi

Jean-Paul Sartre

Ünlü Fransız filozof, 1964’te kendisine verilen Nobel Edebiyat Ödülü’nü reddeder. Gerekçesi yalnızca kişisel bir tercih değildir; entelektüelin iktidar ve kurumlar karşısında bağımsız kalması gerektiğini savunur.

Ayrıca Cezayir Savaşı sırasında Fransa’nın sömürgeci politikalarına açıkça karşı çıkar, bildiriler yayımlar, yargılanmayı göze alır. Sartre’ın tutumu, “entelektüel konforu” değil, tarihsel sorumluluğu seçmenin sembolü olarak sessizliğin perdesini yırtar.

Émile Zola: Devletin zırhına çarpan bir söz

Émile Zola

Dünya edebiyatının en ünlü yazarlarından Zola,1898’de yayımladığı “J’Accuse…!” (Suçluyorum!) başlıklı açık mektupla, Dreyfus Davası’ndaki devlet destekli antisemitizmi teşhir eder.

Bu metin yalnızca bir yazı değil, devletin resmi anlatısına karşı kamusal bir meydan okumadır. Zola yargılanır ve sürgüne gönderilir. Ama o yazının büyüttüğü ses, Fransa’da kalın bir zırha bürünmüş adalet tartışmasının seyrini değiştirir ve o zırhın çatlamasına sebep olur.

Pablo Neruda: Şiirin sürgündeki sesi

Şilili şair, ülkesindeki baskı dönemlerinde açık siyasi tutum alır, senatörlüğü sırasında hükümeti eleştirdiği için hakkında yakalama kararı çıkarılır ve ülkesini terk etmek zorunda kalır.

Pablo Neruda

Şiirini yalnızca estetik bir alan olarak değil, tanıklık ve direniş mevzisi olarak görür. “Şiir, suskun kalanın sesi olmalıdır” çizgisini hayatıyla somutlar ve suskunluğun perdesini şiiriyle yırtar.

Yaşar Kemal: Hakikati yazıya dönüştüren cesaret

1995’te Alman dergisi Der Spiegel’de yayımlanan “Yalanlar Seferi” başlıklı yazısında Türkiye’de Kürt sorununa ilişkin inkâr siyasetini açıkça eleştirir. Devletin resmi anlatısının dışında konuşur.

Bu yazı nedeniyle hakkında dava açılır ve yargılanır. Yani bir romancı olarak, yalnızca edebiyatıyla değil, kamusal söz alışıyla da bedel öder. Yaşar Kemal bu çıkışıyla sessizliğin perdesini yırtar ve ülkesinin acısını dile getirmenin “ihanet” değil, vicdani bir sorumluluk olduğunu dosta, düşmana gösterir.

Nazım Hikmet: Zindandan yükselen umut

Yaşar Kemal

Dünya şairimiz Nazım Hikmet, komünist bir şair olarak ömrünü daha güzel bir dünya için mücadeleyle geçirir. Bu uğurda defalarca yargılanır, toplamda yaklaşık 13 yıl hapis yatar. Kırk dile çevrilen şiirleri kendi ülkesinde yasaklanır. Vatandaşlıktan çıkarılır.

Ama şiirini geri çekmez, sessizliğin perdesine karşı güçlü bir ses olur. “En güzel günlerimiz henüz yaşamadıklarımız” diyebilecek kadar geleceğe seslenir. Onun cesareti, yalnızca politik bir duruş değil; umudu kamusal alanda tutma ısrarına dönüşür.

Nazım Hikmet

Tarihte, zaten hep böyle olagelmiştir: Sessizlik kalınlaştığında, edebiyat ve sanat o perdeyi yırtmaya çalışır.

Rosa Parks: Sivil itirazın sessiz kararlılığı

Rosa Parks, Amerikalı zenci bir terzidir. 1955’te ırkçılığın hüküm sürdüğü Amerika’nın Alabama, Montgomery’de otobüste yerini beyaz bir yolcuya vermeyi reddeder. O tek “hayır”, ABD tarihinin en uzun süreli toplu taşıma boykotlarından biri olan Montgomery Otobüs Boykotu’nu başlatır.

Rosa Parks

381 gün süren bu eylem yalnızca bir ulaşım meselesi değil; kurumsal ırkçılığın sessiz kabulüne karşı kamusal bir itirazdır. Parks bağırmaz. Slogan atmaz. Ama oturduğu yerde kalması, sessizliğin perdesini yırtan bir sese dönüşür ve o ses dalga dalga ülkenin bütün şehirlerine yayılır.

1968 Yaz Olimpiyatları: Podyumdaki Siyah Eldiven

Bazen en büyük ses, sakin ama kararlı bir “hayır”dan çıkar. 1968 yaz olimpiyatlarından yükselen tam da böyle bir sestir.

ABD’de siyah ırkın ikinci sınıftan sayıldığı yıllardır. 1968 Meksika Olimpiyatları’nda 200 metre madalya töreninde ABD’li atletler Tommie Smith ve John Carlos kürsüde başlarını öne eğip siyah eldivenli yumruklarını havaya kaldırdıklarında tüm olimpiyat stadı şok olur.

Peter, Tommie ve Carlosun, Olimpiyatlar, 1968

Yanlarında duran Avustralyalı atlet Peter Norman da İnsan Hakları rozeti takarak onlara destek vermiştir.

Bu üç cesur insanın ırkçılığa karşı yaptıkları bu eylemden dolayı hayatları kararır. Yaptıkları protesto nedeniyle Smith ve Carlos olimpiyat köyünden çıkarılır; Norman ülkesinde dışlanır. Ama o fotoğraf tarihe geçer Kürsü bir spor anı olmaktan çıkıp politik bir sahneye dönüşür. O gün olimpiyat stadından yükselen o ses, dünyayı kuşatan ırkçılığın kalın perdesinin yırtılmasına sebep olur.

Emin Alper

Emin Alper: Kültürün uluslararası sahnesinde bir vicdan konuşması

Geçenlerde sessizliğin kalın perdesini yırtan başka bir ses Berlin’den yükseldi. Potsdamer Platz semtinin ikonik yapısı Berlinale Palast salonunun her köşesinde kristal gibi yankılandı. Kötücül bir aklın çürüttüğü dünyanın suskunluğuna seslenir gibiydi.

Elinde, 76. Berlin Film Festivali’nde kazandığı Gümüş Ayı Jüri Büyük Ödülüyle, dünyaya çığlığını bırakan, Kurtuluş (Salvation) filminin yönetmeni Emin Alper’di.

Kılıcını çekmiş, sessizliğin perdesine doğru sallıyor, şöyle diyordu:

"En korkunç yalnızlık türü, acı çekerken yaşadığınız yalnızlıktır. Haklarınızı gün be gün kaybederken, kendi vergilerinizle alınmış mermilerle vurulurken, sizi insan bile görmeyenler tarafından bombalanırken, o anlarda tamamen yalnızsınızdır.

Ama kimsenin sizi umursamadığını ve sizi düşünmediğini gördüğünüzde, dünyadaki en yalnız insan olursunuz. O yüzden burada yapabileceğimiz şey, sessizliği bozmak ve onlara gerçekten yalnız olmadıklarını hatırlatmaktır. Gazze’de en korkunç koşullar altında yaşayan ve ölen Filistinliler, yalnız değilsiniz.

Zulmün altında acı çeken İran halkı, yalnız değilsiniz. Rojava’da ve Orta Doğu’da neredeyse bir asırdır hakları için mücadele eden Kürtler, yalnız değilsiniz. Son olarak, benim halkım, yalnız değilsiniz.

Dört yıldır cezaevinde olan sevgili arkadaşım Çiğdem, yalnız değilsin. Tayfun, Can ve Mine, siz de yalnız değilsiniz. Sekiz yıldır hapiste olan Osman Kavala, dokuz yıldır Selahattin Demirtaş ve İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu ve şu anda hapiste olan diğer tüm belediye başkanları. Yalnız değilsiniz.”

*  *  *

Emin Alper ve diğerleri... Bu insanların hiçbiri “güçlü” oldukları için konuşmadı; konuşarak güçlendiler. Onların çıkışları “tekil bir cesaret anı” olmaktan çıkıp, tarihsel bir sürekliliğin parçası haline geldiler. Tarih, bu sürekliliğe ses olup katılan nice isimli/isimsiz kahramanlarla doludur.

Hayat bize şunu öğretir: Sessizlik hiçbir zaman nötr değildir. O, çoğu zaman zalimin yanında, mağdurun karşısında duran görünmez bir tercihtir. Bu yüzden bazı insanlar kısa bir sözle, küçük bir imzayla; ya bir madalyayı reddederek ya da yalnızca ayağa kalkarak o kalın perdeyi yırtarlar. Çünkü zulüm en çok, etrafını kuşatan o derin ve konforlu sessizlikte büyür. Tarih ise yolunu, o sessizliği yırtan küçük ama cesur seslerin açtığı yarıklardan sızan ışıkla bulur.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/sessizligin-perdesini-yirtan-sesler,54184

Edebiyatın savaşa karşı direnişi

Yusuf Nazım
T24 | 20 Nisan 2024

15 Kasım 2023, ABD’nin New York şehri.

Tarihi Manhattan bölgesinde yer alan, New York’un simgesel binası Cipriani Wall Street’deki balo salonu seçkin bir edebiyat topluluğunu ağırlamakta.

Greek canlandırma mimarisinin görkemli örneklerinden olan binanın, yüksek tavanları üzerindeki muhteşem Wedgwood kubbesi altında toplanmış kalabalık şöyle bir dalgalanır.

74. Ulusal Kitap Ödülleri töreni için gelenler arasında kurmacanın, kurgu dışının, çocuk ve tercüme edebiyatının ustaları bulunmaktadır.

Medya şirketleri önceden aldıkları bir duyum üzerine törene katılmamıştır. Ancak, bir zamanlar dünyanın tek siyah milyarderi olan, 20. yüzyılın en zengin Afrikalı-Amerikalısı, Forbes dergisine göre 2,7 milyar dolarlık servetiyle Oprah Winfrey, gözleri şaşkınlıkla açılmış, burada ne arıyorum der gibi bakışlarıyla sahnedeki konuşmacıyı dinlemektedir.

Sunucu elindeki bildiriyi okumaya devam eder:

"Finalistler adına, Gazze'de devam eden bombardımana karşı çıkıyoruz ve başta çocuklar olmak üzere Filistinli sivillerin acil ihtiyaçlarının karşılanması için insani bir ateşkes çağrısında bulunuyoruz. Antisemitizme, Filistin karşıtlığına ve İslamofobiye eşit derecede karşı çıkıyoruz; tüm tarafların insanlık onurunu kabul ediyoruz ve daha fazla kan dökülmesinin bölgede kalıcı barışı güvence altına almak için hiçbir işe yaramayacağını biliyoruz."

Konuşmacı, kısa öykü ödülü adayı Aaliyah Bilal’dir ve bildiriyi beş kategoride yapılan yarışmanın 25 finalisti adına okumuştur. Apaçık ki, edebiyatın savaşa karşı kendi onurunun yanı sıra insanlığı savunmak adına itirazıdır bu.

15 Kasım 2023 Amerika 74. Ulusal Kitap Ödülleri töreni 

Gerçekte istenilen, son derece basit ve insani bir gereksinimdir; başta çocuklar olmak üzere sivillerin ölmemesi için insani bir ateşkes…

Ne var ki salonun dışında, İsrail’in yürüttüğü vahşi savaşa göz yuman, sessiz kalan ya da açıktan destek olan ana akım medya kuruluşları, dev prodüksiyon şirketleri ve televizyon yapımcılarından oluşan başka ve yüksek sınıfın temsilcileri edebiyatın bu itirazına diş bilemekle meşguldür. Toplantı sponsoru Zibby Media desteğini çekmiş, diğer sponsor Ayın Kitabı Vakfı ise desteğini sürdürürken törene katılmayı reddetmiştir.

İsrail’in Gazze’de yürüttüğü soykırımın en büyük ortağı olan Amerika’nın kalbinde atan, edebiyatın vicdanı olmuştur. Bir bakıma edebiyat savaşa karşı başkaldırmıştır.

Savaşların, soykırımların, işgallerin karşısında edebiyat

Edebiyat çağlar boyunca savaşa karşı hep barıştan ve yaşamdan yana tutum almıştır.

1943 yılında Nazi işgali altındaki Fransa üzerine, İngiliz uçaklarınca bırakılan kâğıtların üzerinde bir şiir yazılıdır. Aşkın ve devrimin şairi olarak bilinen Paul Eluard’ın ey özgürlük şiiridir bu. Paris’teki Nazi işgaline karşı şiir direnmektedir.

Paris’in semalarından, kentin üstüne şiir yazılı kâğıtlar yağarken, şehrin yeraltında ise başka bir direniş sürmektedir. Nazilere karşı sabotaj ve suikastlar yapan, işgalcilere umulmadık zararlar veren, demiryollarını havaya uçuran bir yeraltı direniş örgütüdür bu. İspanyol, Polonyalı, Macar, İtalyan, Roman ve Fransız direnişçilerden oluşan partizan birliğinin adı Stalingrad Müfrezesi’dir. Bu direniş birliği, başında bulunan Ermeni şairden dolayı Manukyan Müfrezesi olarak da anılır. Misak Manukyan Adıyamanlıdır ve işgal topraklarında şiir, şairiyle birlikte savaşa karşı direnmektedir. Müfreze’nin ileri gelen 23 üyesi, 1944 yılı Şubat’ında, Paris’in Mont Valerien tepesi eteklerinde, kurşuna dizilerek idam edilse de, Paris’in işgalden kurtarılmasında Manukyan direnişçilerinin büyük katkısı olmuştur.

Savaşa, işgale ve soykırımlara karşı edebiyatın tutumu bütün yeryüzü topraklarında daima cesur olmuştur. 

Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir ve Jean Edern Hallier,
1970'te La Cause du Peuple'ı dağıtırken

Fransız filozof ve romancı Jean-Paul Sartre’ın, kendi devletinin Cezayir işgaline karşı tereddütsüz tavrı akıllardadır. Onun, devlet baskısına karşı, Paris’in sokaklarında yasaklanmış bir dergiyi dağıtırken çekilmiş fotoğrafı, edebiyatın tarihe bıraktığı onurlu bir anıt gibidir.

Fransız komünist şair, denemeci ve roman yazarı Luis Aragon, ülkesinin en büyük çağdaş ozanı olarak anılır. Onun, Almanların Fransa’daki işgaline karşı tutumu cesurcadır. O, sadece şiirleriyle, denemeleriyle, romanlarıyla direnmekle yetinmez, bizzat gizli direniş örgütüne katılır, işgal savaşına karşı mücadele eder.

İspanyol Federico García Lorca; şair ve oyun yazarı, aynı zamanda ressam, piyanist ve besteci. Özgürlük, ruhunda vazgeçilmez bir alışkanlıktır onun. Franko’nun faşist diktatörlük kurma çabalarına karşı katıldığı İspanya İç Savaşı’nda öldürülür.

Alman şiiri ve tiyatrosunun en önemli isimlerinden Berthold Brecht, Şili’de halkın şairi Pablo Neruda, kendi ülkemizin topraklarında yetişen dünya şairi Nazım Hikmet, Yaşar Kemal ve daha nice edebiyatçı, gerek kendi ülkelerindeki, gerekse de başka coğrafyalardaki savaş ve işgallere karşı hep cesur tutumlar takınmışlardır.

Gazzeli çocukların son nefesleri kadar küçük

Savaşa karşı bir başka meydan okuma, geçtiğimiz Kasım ayında edebiyatın şiir alanından geldi. Üstelik yürekliceydi.

Şiirin itiraz okları bu sefer, Amerikan medyasının amiral gemisi The New York Times’a yönelecekti.

İtirazın sahibi ise şair ve deneme yazarı, yayımlanmış 10 kitabı bulunan ve kurgu dışı genel dalda 2020 Pulitzer Ödülü'nün sahibiydi.

Haftada bir şiirinin yayınlandığı, The New York Times dergisinin şiir editörü Anne Boyer, gazetenin Gazze'deki soykırım politikasına verdiği örtülü desteği protesto ederek istifa ettiğini duyuruyordu.

İsrail devletinin Gazze halkına karşı ABD destekli savaşının, ne İsrail'deki Yahudi halkı için, ne de Amerika veya Avrupa halkları için olduğunu; onun tek amacının, petrol çıkarlarının ve silah üreticilerinin öldürücü kârı olduğunu söylemekteydi.

Anne Boyer istifa mektubunda şöyle sesleniyordu:

The New York Times Şiir Editörlüğünden istifa eden Anne Boyer

“Bizi bu mantıksız acılara alıştırmak isteyenlerin 'makul' üslubu arasında şiir yazamam. Artık korkunç örtmeceler yok. Artık sözlü olarak arındırılmış cehennem manzaraları yok. Artık savaş çığırtkanlığı yapan yalanlar yok.”

Şiirin, şairin dilinden savaşa ve kötülüğe karşı başkaldırısıydı bu. İstifa etmeden önce The New York Times’ın 5 Kasım tarihli sayısında, Filistin asıllı Amerikalı şair Fady Joudah'ın bir şiirini yayınladı. Bu şiire ilişkin yaptığı yorumda ise şöyle diyordu:

“Söylenmeyen ve konuşulmayanların, kaybedilenlerin ve dışarıda bırakılanların ağırlığı şiirin üzerinde asılı duruyor. Belki de Filistin'dir o. Tarih kadar geniş, ama Gazzeli çocukların son nefesleri kadar küçük”.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/edebiyatin-savasa-karsi-direnisi,44455

Kırmızı karanfil

Görsel: Ali Akcan

Yusuf Nazım
1 Mayıs 2020

Sene 1940, 26 Nisan.

Batı Anadolu’da ünlü bir cezaevi.

Nice ünlü mahpusa, suçlulara, haydutlara yatarlık yapmış bir yer.

O gün tehlikeli bir mahkûmu getirirler cezaevine.

Tehlikeli olduğu kadar namlıdır da.

Hapishanenin etrafı duvarlarla çevrilidir. Her tarafta; avlularda, nöbetçi kulelerinde jandarmalar kol gezmektedir.

Ancak bu yetmez. Öyle ya, mahkûm nam salmış, tehlikeli biridir. İlave önlemler alınır. Jandarmalar hapishaneye açılan sokakları tutar, çevresini ikinci bir kordon ile sararlar. Bir hafta öncesinden ziyaretçi yasağı getirilmiştir zaten. Öyle ki, kuş dahi uçamaz…

Mahkûm kalp krizi geçirmiş, cezaevi hastanesindedir.

*  *  *

Aynı gün, şehrin mutena sokaklarından biri.

Bir patırtı, bağrışma, çığlık sesleri; küfürler gırla gitmektedir.

Karakolun tam karşısında, toz toprak içinde kavga etmekte olan iki çocuk. 

Tekmeler, tokatlar havada uçuşmakta, yumruklar savrulmaktadır; kâh yerlerde yuvarlanarak, kâh ayakta sürer kavgaları. Üst baş dağılmış, yaka paça birbirine karışmış, yüzleri, gözleri kan içinde kalmıştır.

Çok geçmeden kalabalık yetişir. Güçlükle ayırt ederler çocukları. Derken polis de bitiverir oracıkta. Soluğu karakolda alırlar.

İkisi de ketumdur. Söylemezler kavganın sebebini. Sadece alttan alta birbirlerini süzerler. Yarım yamalak alınır ifadeleri, sonra mahkemeye çıkarılırlar.

Aynı suskunluk, aynı sus pus olma hali orada da sürer. Üstleri toz toprak olmuş, elbiseleri yırtılmış, yüzleri yara bere içindedir.

Hâkim sorar, “oğlum bu ne hal, niye kavga ettiniz?”

Çıt çıkmaz ikisinden de. Sanki yeminlidirler. Anlam veremez hâkim, köpürür çocuklara. Bir sürü işi vardır, bunlarla mı uğraşacaktır! “Atayım sizi içeri, görün gününüzü, akıllanın biraz” der. İkisi de tutuklanır tabii, ver elini hapishane…

*  *  *

Aynı günün akşamı.

Kalp krizi geçirmiş mahpus, hapishanenin hastane revirindedir. Namı belli ya, revirde, ilaç kokulu bir odada tecrittedir.

Jandarmalar cezaevi çevresinde sıkı önlemler almış, kuş uçurtmamaktadır.

Hastane revirine iki çocuk getirilir.

Kavga eden çocuklardır bunlar. Hırpalanmış, yaralıdırlar. Hapishaneden önce hastaneye sevk edilmişlerdir. Revirde tedavi olacaklardır.

Biri hafif yaralı olduğundan doğrudan koğuşa gönderirler onu.

Diğeri on beş, on altı yaşlarında. Tedavi için revirde kalır. Yağız, tığ gibi delikanlıdır. Üstünde kirli, soluk renkli, kavgada pare pare olmuş bir tulum. 

Görünüşü bir işçiyi andırmaktadır. Yüzü sarı, uçuk benizli. Duruşu cüretkâr. 

Gözleri kan çanağı, iri. Bakışları çakmak çakmak, elleri işçi elleri.

Mahpusla göz göze gelirler.

Onun, çocuk gözlerinde büyümüş bir insanı görür mahpus; umudu, azmi, başkaldırıyı. Kederi de görür gözlerinde, cesareti de.

Öylece bakışırlar. Onun korkusundan ilave önlemler alınmış, çepeçevre jandarmalarca kuşatılmış, ziyaretçi girişi bile yasaklanmış, üzerinden kuş uçurtulmayan cezaevinin revirinde, ülkeye nam salmış, böylesine tehlikeli bir mahpustan beklenmedik bir sevecenlikle bakar çocuğa.

Memleketinin en güzel, en cesur, en babayiğit bakışlarını görür onda. Bir kolu sargıda, saçları sağılmış, başında kocaman bir yara. Çocuktur, diye düşünür, kavga da eder, düşer de, kalkar da…

Mahpus, revirde kendine ayrılmış tecrit odasına geçer. Çocuksa, müşahede altında kalacaktır. O da revirin başka bir odasına alınır.

*  *  *

Gece olur. Mahpus revirdeki odasında uyumaktadır.  

Dışardayken daima tetikte yaşamaya alışmıştır. Öyle ya, namlı biridir o, tehlikelidir. Kaldığı her yer ha basıldı, ha basılacaktır. Bu yüzden, uykusu da tavşan uykusudur.

Gece lambaları kapatmak yasaktır! Bir takırtı duyar! Gırç diye bir ses! Kapı yavaşça aralanır. Bir karartı süzülür içeriye. Mahpus hızla doğrulur yerinden. 

İçeri gireni hemen tanır.

Gündüz, revire gelen çocuklardan biridir gelen. Şaşırır, “ne istiyorsun?” diye sorar.  

Üstünde işçi tulumu, başı sargılıdır; kara kaşları, kocaman elleri vardır. Bir elini tulumunun içine götürür.   

“İşçi arkadaşlar sana bir hediye gönderdi” der, elini çıkarır, uzatır.

Kırmızı bir karanfil tutmaktadır.

“Nazım Abi sana geldim” der, “Yarın 1 Mayıs”

Yer Bursa Cezaevi’dir, mahpus Nazım Hikmet.

Şairin, ömründe aldığı en büyük hediye, en büyük mükâfat, işte bu karanfildir.

O yıl Bursa Cezaevi’nde bir komünist yatmaktadır. Şehirde bir söylenti yayılmıştır. Bursalı İşçiler, 1 Mayıs günü, içinde bir komünistin yattığı cezaevinin önünde gösteri yapacaklardır. Bu yüzden çok sıkı önlemler alınmıştır. İki çocuk ise, işçilerin 1 Mayıs armağanı olan kırmızı karanfili hapishaneye sokabilmek için bu kavga mizansenini hazırlamışlardır…

Not: TÜSTAV arşivindeki, şairin kendi anlatımından öyküleştirilmiştir.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/kirmizi-karanfil,26443

İyilik kurtaracak dünyayı

Yusuf Nazım
T24  | 9 Ocak 2020

Yeni yıla girdik.

Geçen yıl biteviye ölüm yağdı adeta yeryüzüne.

Yeni yılla birlikte ölüm inmeye devam ediyor hala dünyamıza!

Ama açlıkla, ama savaşarak, ama yangınlar içinde kalarak ölüyoruz.

Önce Yunanistan…

Sonra Kaliforniya ve Amazonlar…

Derken Avustralya’yı saran yangınlar…

Hemen yanı başımızdaki coğrafyayı yeni bir cehenneme çevirecek, dünyanın tiranları tarafından işlenen cinayeti söylemiyorum bile. Apayrı bir yazının konusu bu.

Avustralya’da, Eylül ayından beri süren yangınlarda şimdiye kadar en az 25 kişi öldü, 2 binden fazla ev yandı, 14,7 milyon dönüm orman kül oldu.

*  *  *

Büyük devletlerin yeryüzü kaynaklarını ele geçirmek üzere başlattıkları 2.Dünya Savaşı’nda 70 milyon insan ölmüştü.

Avustralya’yı saran yangınlarda ise şimdiye kadar ölen hayvanların sayısı 480 milyon!

Bir yanda 70 milyon insan!

Öte yanda 480 milyon hayvan; Kangurular, Koalalar, Dingolar, Emular, Possumlar, Valabiler ve diğerleri…

İnsan ya da hayvan!

Ne fark eder ki?

Kökleri aynı. Her ikisi de canlı. Her ikisi de bu gezegenin sahipleri. Her ikisi de 275 milyon yıl evvel, aynı memeliler ailesinin üyeleri…

90 milyon yıl önce, koala ve kanguruların da yer aldığı Marsupials’lar evrim ağacından ayrılırken, biz insanımsıların ataları, primatlar olarak yolumuza devam ettik.

Zaman ve çevre bizi türleştirdi. Sonunda günümüze kadar gelen 55 cins ve 200 primat türü içerisinden insan, çok özel çevresel koşulların altında evrimleşti, beyin hacmi büyüdü, akıllı bir canlı haline geldi.

*  *  *

Avustralya.

Bir yandan kendi coğrafyasını kavuran bir yangınla mücadeleye, öte yandan dünyayı saran başka bir yangına benzin taşımaya devam ediyor.

Hükümetinin, 2018’de açıkladığı plana göre, dünyanın en büyük on silah ihracatçısı arasına girmek arzusunda bu ülke!

Her sene silah ihracatını 0,6 milyar dolar daha arttırmak anlamına geliyor bu.

Ne kadar medeni bir şey değil mi?

Dünyayı iyileştirmeye değil, öldürmeye koşullanan bir motivasyon!

Aynı ülke, 2003 yılında, dünyanın en büyük yalanlarından birini kullanarak ABD öncülüğünde girişilen Irak işgaline destek olmak için koşa koşa gitmişti o yangına!

Uygar Avustralya, bunca insanın ölümünden özür dilemedi bile…

1 milyondan fazla insan öldü bu yalanın ateşinde. Irak’taki yangının küllerinden IŞİD diye bir canavar semirip gelişti. Böyle bir canavarın yaratılmasının sorumlularından biri oldu bu ülke.

Aynı Avustralya, Irak ve Suriye üzerinde IŞİD’e karşı 2700 hava harekâtı gerçekleştirdi.

Tiranların elinde dünya kötüydü.

Bir yandan dünyanın her tarafında yangınlar çıkarıyorlar, öte yandan bu yangınlara körükle gidiyorlardı.

Avustralya dünyanın en büyük 10.silah ihracatçısı olmak istiyordu…

*  *  *

İnsanoğlunun yeryüzündeki serüveniydi bu.

Kendi zekâsının ürettiği bunca kötülüğe karşın, aynı zekâyı ama duygusal bir biçimde kullanarak aynı yeryüzüne iyilik ekmek isteyenler de oluyordu.

Onlar, zaman zaman tarih sahnesine çıkıyor, dünyanın bu kötü gidişine “dur” demek istiyorlardı.

Her şeyden önce, insanın insan tarafından sömürülmesini anlam veremiyorlardı onlar. 

Bu yüzden ki, kötüye giden bu dünyada, daha fazla kazanç, daha fazla mülk, daha fazla artı değer uğruna, gezegenin köküne kibrit suyu dökmek isteyenlere karşı direniş eğilimleri hep var oldu.

Kâh felsefi olarak, kâh estetik olarak, kâh sosyolojik ve devrimsel olarak birer kalkışmaya dönüştü bunlar.

Bu kalkışmanın en derli toplu felsefesi ile ekonomi politik kuramını inşa etmek, 19.yüzyılda Karl Marks ile Friedrich Engels’e nasip oldu.

Bu iki filozofun teorisinin uygulama çabaları Asya’daki toplumsal devrimleri; Sovyetler Birliği, Çin, Vietnam vb. deneyimlerini ortaya çıkardı.

2.Dünya savaşından sonra Doğu Avrupa’daki demokratik devrimler; Arnavutluk, Doğu Almanya, Yugoslavya örnekleri ise Avrupa’daki farklı deneyimlerdi.

Bunları Latin Amerika’yı saran kolonileştirme karşıtı devrimler ve isyanlar izledi; Küba, Nikaragua, Bolivya, Şili ve Meksika’da olduğu gibi…

Bunların tamamı, gezegeni akıl almaz bir biçimde kemiren insan hırsına ve bunun kapitalist tarzda örgütlenmiş haline karşı bir itiraz, karşı çıkış ve isyandı...

Bu ilk deneyimler, yeryüzüne ne kadar güzellik ve iyilik tohumu ektilerse de yine de başarılı olamadılar.

Yenildiler!

Ya da geri çekildiler...

Dünyanın bu kötü gidişine karşı hayatlarını feda eden bireysel kahramanlar da oldu. Küba’da Fidel Castro ile Che Guevera, Türkiye’de Denizler, İbrahimler ve Mahirler; Güney Afrika’da Nelson Mandela, Hindistan’da Mahatma Gandhi, Vietnam’dan Ho Chi Minh ve Giap vb. nice efsane gibi…

Adını anamadıklarım ya da unuttuklarım da var tabii…

Kendileri için hiçbir beklenti içinde olmaksızın, daha güzel bir dünya uğruna hayatlarını feda eden isimsiz kahramanlar bunlar.

Hepsi bağışlasınlar beni!

Bu devrimcilerin tamamı bütün insanlık, bütün bir yeryüzü, dünyanın geleceği için kendi ölümlerini hiçe sayan insanlardı.

Hiçbiri, kavgalarında kendileri için bir şey istemediler.

Mücadele ederken ırk, renk, dil, din, cinsiyet farkı gözetmediler.

Öldüklerinde, arkalarında kendilerine ait hiçbir maddi mülk, hiçbir servet bırakmadılar.

İnsan aklının, gezegeni sürüklemekte olduğu bu kötülük sarmalına karşı çıkarak direnenler elbette ki sadece bunlarla da sınırlı değildi.

Dünyanın en büyük sanatçıları, yazarları, edebiyatçıları, sinemacıları, sosyologları ve bilim insanları bu kötü gidişe karşı dur demek için bütün hünerlerini ortaya koydular.

Kimi silahıyla, kimi bedeniyle, kimi sanatı, şiiri, notalarıyla direndi, direnmeye devam etti, ediyorlar...

Bir yanda; servetlerine servet katmak peşinde koşarken dünyayı ateşle, silahla, kanla, kirlilik ve ekolojik yıkımla bir yangın yerine çeviren öteki dünyanın doymak bilmez finans kapitalizmi…

Öte yanda; sazıyla, sözüyle, şiiriyle, edebiyatı ve felsefesiyle buna karşı direnen; ömürlerini sadece insandan yana değil; ağaçtan, sudan, dağdan, ormandan ve topraktan yana tüketen güzel insanlık…

Sonuçta kendi kendiyle yarışan, kendi kendiyle savaşan, kendi kendini tüketen bir insanlık.

Tam da 64 yıl öncesinde, Nazım Hikmet’in dediği gibi;

“kendi kendimizle yarışmadayız, gülüm.

ya ölü yıldızlara hayatı götüreceğiz,

ya dünyamıza inecek ölüm.”

Avustralya şimdilerde bir yangının pençesinde; dünya ise başka bir yangının.

Ha 70 milyon insan, ha 480 milyon hayvan!

Ha korkunç bir savaşın içinde ölürken görmek insanı, ha da bir yangının ateşinde yanarken kanguruyu, dingoyu, koalayı…

Her ikisi de aynı insan zekâsının ürünü. Hem korkunç ve ürkütücü, hem de duygusal ve iyilik dolu.

Kurtarırsa, iyilik kurtaracak dünyayı!

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/iyilik-kurtaracak-dunyayi,25140

Komünist ona göz kırpmıştı

Yusuf Nazım
T24 | 15 Ocak 2019

Ani bir rüzgâr çıktı. Haşin, dalgalı, sert.

Toza toprağa bulanmış çocuk kalabalığın içerisinde apansız esti. Kulaktan kulağa hızla dolaştı...

“Komünist geliyor, komünist!”

Çocuklar, bir süredir kan ter içinde kalarak peşinden koştukları plastik yuvarlağı bırakıp sokağa doğru yöneldiler. 

Önde üç jandarma yürüyordu, arkada üçü daha. Adam ortalarındaydı. Sarı saçları dalgalı, kısık gözleri maviydi. Jandarmaların arasında, lacivert çizgili takım elbisesi içinde,  ellerini yere koymuş da henüz ayağa kalkmış gibiydi.

Çocuklar, jandarmaların arkasına takılmış ürkek, meraklı, heyecanlı gözlerle adamı süzüyordu.

Küçük olanı yaklaştı; elleri kocaman olmalıydı, öyle duymuştu diğer çocuklardan. Bir komünistin kocaman olmalıydı elleri. Eğilip kelepçeli ellerine baktı… Yüreği bir serçeninki gibi heyecanlıydı. Yaklaşıp küçük bir serçenin heyecanıyla baktı... Öyle demişlerdi, bir devin ayaklarını andırmalıydı bir komünistin ayakları, her adımında yer gök inlemeli, toprak sarsılmalıydı…

Adam, saçları sarı dalgalı başını çocuğa çevirdi, mavi gözleriyle baktı, gülümsedi. Birden şaşırdı! Yanlış mı görmüştü ne, adam ona göz kırpmıştı, çocuk gerisin geri kaçtı…

Büyük kapı gıcırtıyla açıldı. Altı jandarma, ortalarında bir adam, kapının arkasında kayboldular. Çocuklar, üzerinde Eskişehir Kapalı Ceza ve Tutukevi yazan kapının önünde, şaşkın, heyecanlı, ürkek öylece kalakaldılar.

*  *  *

Ressam Haydar Özay'ın Masalların Masalı Nâzım
çalışmasından

Akşamdı. Çocuk yemeğe gecikmiş miydi, babası gelmiş miydi, annesi kızar mıydı?

Evin dış kapısının mandalını incecik parmaklarını, kapı aralığından içeri sokarak açtı. Ufacık bedeniyle içeri süzüldü. Babası sıkıntılıydı. Yüzünü ter basmıştı. Evin küçük salonunda bir ileri, bir geri volta atıyordu.

“Ben ne yapacağım şimdi,” dedi, “ben ne yapacağım!? Adamı hücreye atmamı istiyorlar! Hiç bir suçu olmayan adamı nasıl hücreye atarım!”

Çocuğun annesi, kendisinden bir umar beklendiğinin farkında, üstünde yemek sofrasının kurulu olduğu masanın arkasında, ayakta, tedirgin dinliyordu.

Babası devam etti:

“Adam öylesine nazik, öylesine beyefendi ki… Ama komünist!”

Bir volta daha attı, bir kez daha geçti çocuğun önünden.

“Bekliyorduk zaten, bugün geldi, ardından telefon ettiler, ‘ne yap, et, adamı hücreye at!’ dediler, söylesene ne yapacağım şimdi ben?”

Çocuk, arkasına sokulduğu kuzine sobanın oradan olup biteni sessizce izliyordu. Şaşırmıştı. Cezaevi müdürü olan babasını ilk defa böylesine tedirgin, çaresiz görüyordu. Bir kez daha önünden geçen babasının ayaklarına takıldı gözleri. Jandarmaların ortasında yürürken görmüştü, bir devinki gibi değil, ancak babasınınki kadar ya vardı, ya yoktu adamın ayakları. Tuhaf, elleri de öyle!

Hâlbuki öyle dememişlerdi, kocaman elleri, bir devi andıran ayakları vardı.  

“Komünist geliyor” demişlerdi, koşmuştu. Ancak babasınınki kadar ya vardı, ya yoktu ayakları.

Sonraki günler, hep aynı tedirginlikte gördü babasını. Annesine “ne dersin, koysam mı, koymasam mı” diye söylenip duruyordu.

*  *  *

Aradan bir hafta geçmişti.

Koymadı!

O komünisti hücreye koymadı!

Babasının, o adamı hücreye koymadan, Bursa Kapalı Cezaevi’ne gönderdiğini öğrendiği o Mayıs akşamı nedense coşkulu bir sevinç kaplamıştı yüreğini.

Bir serçeninki kadar küçük yüreğinden tatlı bir huzurun boşaldığını hissetti. Minik gözlerini, içindeki sevinç ışıltılarını kapatacak denli kıstı, “heyyoo!” dedi içinden…

Dalgalı, sarı saçlarıyla jandarmaların arasında, yeleli bir aslan gibi yürüyen adamı düşündü.

Adam komünistti, gülümsemiş, ona göz kırpmıştı.

Not: Nazım Hikmet’le ilgili çocukluk anısını benimle paylaşan ve şairin 117.doğum yılında yayımlamama izin veren sevgili Hamdi Yücelen’e derin şükranlarımla.

https://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/komunist-ona-goz-kirpmisti,21372

Paris yanıp yıkılmadan

Yusuf Nazım
T24 | 4 Aralık 2018

“Henüz vakit varken, gülüm,
Paris yanıp yıkılmadan,
henüz vakit varken, gülüm,
yüreğim dalındayken henüz,
ben bir gece, şu Mayıs gecelerinden biri
Volter Rıhtımı’nda dayayıp seni duvara
öpmeliyim ağzından
sonra dönüp yüzümüzü Notrdam’a
çiçeğini seyretmeliyiz onun,
birden bana sarılmalısın, gülüm,
korkudan, hayretten, sevinçten
ve de sessiz sessiz ağlamalısın,
yıldızlar da çiselemeli
incecikten bir yağmurla karışarak.”

*  *  *

Oysaki Paris, bir kez daha yanıp yıkılmaktadır. Bu kez isyanın rengi sarıdır. Kırmızıya boyanmış bir sarı. Kırmızıya boyanmış sarının içinden bir kadın bağırmaktadır:

“Bakin bize ne yapıyorsunuz böyle!” Önünde Fransa Devleti’nin tam donanımlı kolluk güçleri vardır. Biraz önce, Paris’in bir sokağında birisi yere yığılmıştır; toplum polisinin ateşiyle birisi vurulup ölmüştür, yaralananlar vardır.

Polisin üzerine yürüyerek, “Utanmanız gerekir,” diye haykırır kadın. Adeta isyan etmektedir! “Yaralı insanlar var burada, silahlı bile değiliz, silahımız yok bizim! Neden böyle yapıyorsunuz?” diye çılgına dönmüştür.  

Kadın, parkasının düğmelerini çözer, diz çöker, göğsünü polislere doğru uzatır. Adeta, beni de vurun, der gibidir! Polisler şaşkın, birkaç adım geri çekilirler. “Utanın! Ölenler oldu, sizin de çocuklarınız, eşleriniz, kardeşleriniz var!” diye devam eder. Etrafını Paris’in ötekileri, dışlanmışları, yok sayılmışları sarmıştır. Kadının dipten gelen öfkesine an be an tanık olmaktadırlar.

“Biz kinci değiliz” diye devam eder kadın, “Size karsı hiçbir kinimiz yok. Siz de bizim gibisiniz, kardeşiz, neden bize böyle yapıyorsunuz? Fransa için siz de bize katılın!”

*  *  *

“Henüz vakit varken, gülüm, 

Paris yanıp yıkılmadan, 

henüz vakit varken, gülüm, 

yüreğim dalındayken henüz, 

şu Mayıs gecesi rıhtımdan geçmeliyiz 

söğütlerin altından, gülüm, 

ıslak salkım söğütlerin. 

Paris'in en güzel bir çift sözünü söylemeliyim sana, 

en güzel, en yalansız, 

sonra da ıslıkla bir şey çalarak 

gebermeliyim bahtiyarlıktan 

ve insanlara inanmalıyız. 

Yukarda taştan evler, 

girintisiz, çıkıntısız, 

birbirine bitişik 

ve duvarları ayışığından 

ve dimdik pencereleri ayakta uyukluyor 

ve karşı yakada Luvur 

aydınlanmış ışıklarla 

aydınlanmış bizim için 

billur sarayımız... “

*  *  *

İsyan! Evet, isyan sarmıştır Paris’in ve Fransa’nın sokaklarını! Bu sefer rengi sarıdır isyanın. Ama öfkesi yangın misalidir, kırmızıya çalmaktadır. Öfkesi büyüktür; hiçbir demokrasiye, hiçbir özgürlüğe sığmayacak kadardır. Üstelik dalga dalga büyümekte, genişlemekte, yayılmaktadır. Paris’in sokaklarında adalet, eşitlik, özgürlük arayanların sesi yankılanmaktadır. Paris bir kez daha yanılmışlığını, bastırılmışlığını, yok sayılmışlığını bağırmaktadır...

Bu sefer, sarı isyandır adı; Sarı Yelekliler ’in isyanı! Fransa’nın görünmeyenlerinin, hesaba katılmayanlarının, sanki yaşıyormuş gibi yapanlarının isyanı. Sanki Tunus’takilerin, Mısır’dakilerin, Gezi’dekilerin…

Vergilere, artan toplu taşım ve akaryakıt fiyatlarına, düşük asgari ücrete karşı bir isyandır bu! Ve elden ele manifestoları dolaşmaktadır.

Evsizliğin son bulması, akaryakıt zamlarına son verilmesi, adaletli vergi politikalarının uygulanması, köylerde ve şehirlerde küçük esnafın korunması, dev ATM’lerin inşaatlarının durdurulması; otoparkların ücretsiz, seçilmişlerin ücretlerinin ülkenin ortalama maaşı kadar olması, daha çok kazanandan daha çok vergi alınması gibi son derece anlaşılır talepleri vardır.

*  *  *

“Henüz vakit varken, gülüm, 

Paris yanıp yıkılmadan, 

henüz vakit varken, gülüm, 

yüreğim dalındayken henüz, 

şu Mayıs gecesi rıhtımda, depolarda 

kırmızı varillere oturmalıyız. 

Karşıda karanlığa giren kanal. 

Bir şat geçiyor, 

selamlıyalım gülüm, 

geçen sarı kamaralı şatı selamlıyalım. 

Belçika'ya mı yolu, Hollanda'ya mı? 

Kamaranın kapısında ak önlüklü bir kadın 

tatlı tatlı gülümsüyor.” 

*  *  *

Sene 1958. Nazım Hikmet Paris’tedir; devrimlerin ve karşı devrimlerin şehri Paris’te... O ülke senin, bu ülke benim, dünyayı bir ihtilal gibi dolaşmaktadır. Şiirlerinde bir sınıfın kavgası, kalbinde ie daha güzel, daha adil, daha eşit bir dünyanın umudunu taşımaktadır.

Paris’in sokaklarındaysa gösteriler vardır. General Charles de Gaulle’ün şaibeli bir biçimde başbakanlığa gelmesi protesto edilmektedir. Nazım, doktorunun yasak koymasına rağmen dayanamaz, on binlerce gösterici işçinin arasına katılır.

Bir süre sonra Vera’sını Paris’te bırakacak, Dünya Barış Konseyi adına Fidel Castro’ya “Barış Ödülü” nü vermek üzere Paris’ten ayrılacaktır.

Paris şehirlerin gülüdür. Şair, bu yüzden “gülüm” der ona, çünkü Paris Nazım’ın da gülüdür. 13 Mayıs 1958’de Paris’te bir şiirle seslenir ona.

Şimdiyse, Paris bir kez daha özgür değildir. O şehir ki, dünyayı bir ahtapot gibi sarmış, acımasız finans kapitalin kollarındadır. Paris’in muktedirleri açgözlüdür, kalpleri ihtiras doludur. Dünyanın geri kalanında gözü vardır Paris’in. Cezayir’de, ellerine bulaşan kan henüz kurumamıştır. Paris’in ellerinde Ruanda’da, Libya’da, Suriye’de ölenlerin kanı vardır. Paris’in parmakları arasında Akdeniz’de, Ege’de boğulanlar çocukların canı vardır.

Bir de Paris’in görünmeyenleri vardır. Evsizleri, yüksek vergiler tarafından boğazları sıkılanları, daha aşağıdakileri; öğrencileri, esnafları, sürücüleri, çiftçileri. Onlar ki bugüne kadar hiç görülmemişlerdir; hep yok sayılmışlar, hesaba katılmamışlardır. Şimdiyse Paris'in, Nice'in, Narbonne'un caddelerini doldurmuş; Arles’in, Nantes'in, Marsilya'nın sokaklarını sarıya boyamışlardır...    

*  *  *

Nazım yaşasaydı eğer, Saint-Michel Bulvarı’ndaki küçük kafede kahvesini yudumlarken Sarı Yelekliler’in isyanını görür, göğsü kabarır, doktoru Galina’nın yasaklarına, peşinden ayrılmayan “sevgili jandarması” Güzin Dino’ nun hafiyeliğine aldırmadan Şanzelize’ye iner, ateşli kalabalığın arasına karışırdı kuşkusuz.

Avni Arbaş, Güzin Dino, Nâzım Hikmet, Abidin Dino, Vera Tulyakova Hikmet...

Orada, Louise Michel’i görürdü belki. Komünarların Tepesi’nden çıkmış da gelen. Sarı Yelekliler’in arasında, kalabalığın en önünde, elinde tüfeğiyle.

Sonra, 2.Dünya Savaşı sırasında, Paris’i Nazi işgalinden kurtarmak için ölen,  Mont Valerien eteklerindeki Manuşyan Grubu’nun üyeleri; Polonyalı, İtalyalı, İspanyalı, Macaristanlı, Romanyalı ve Türkiyeli direnişçiler çarpardı gözüne. Şanzelize Bulvarı’nda yürümektedirler. Belki de, bir an için Paris’teki Ivry Mezarlığı’nda yatan Adıyamanlı şair, yazar, felsefeci Misak Manuşyan’la yan yana yürürken bulurdu kendini. 

Ve şöyle mırıldanırdı:

“Henüz vakit varken, gülüm, 

Paris yanıp yıkılmadan, 

henüz vakit varken, gülüm... 

Parisliler, Parisliler, 

Paris yanıp yıkılmasın...”

http://t24.com.tr/yazarlar/yusuf-nazim/paris-yanip-yikilmadan,20989